{"id":59179,"date":"2022-04-23T12:00:03","date_gmt":"2022-04-23T07:00:03","guid":{"rendered":"https:\/\/zamanturkmenistan.com.tm\/?p=59179"},"modified":"2022-04-23T12:00:03","modified_gmt":"2022-04-23T07:00:03","slug":"uly-adron-kollayderi-ise-girizildi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zamanturkmenistan.com.tm\/?p=59179","title":{"rendered":"Uly adron kolla\u00fdderi i\u015fe girizildi"},"content":{"rendered":"<p>Ylmy barlaglar bo\u00fdun\u00e7a \u00ddewropa guramasyny\u0148 uly adron kolla\u00fdderi (LHC) \u00fc\u00e7 \u00fdyllyk arakesmeden so\u0148 t\u00e4zeden i\u015fe girizildi. Bu d\u00f6w\u00fcrde d\u00fcn\u00fd\u00e4ni\u0148 i\u0148 uly synag desgasynda \u00e7u\u0148\u0148ur abatla\u00fdy\u015f i\u015fleri ge\u00e7irildi. Netijede, elementar b\u00f6lejikleri\u0148 \u00e7akny\u015fma energi\u00fdasyny \u00fdokarlandyrmak, \u015fe\u00fdle hem me\u00fdille\u015fdirilen synaglary\u0148 dowamynda has k\u00f6p maglumat \u00fdygnamaga \u00fdardam berjek t\u00e4ze b\u00f6lejikleri\u0148 detektorlaryny we be\u00fdleki enjamlary oturtmak m\u00fcmkin boldy.<\/p>\n<p>-\u00c4hli zat orkestrd\u00e4ki \u00fdaly sazla\u015fykly bolmaly \u2013 di\u00fdip, Uly adron kolla\u00fdderinde i\u015fle\u00fd\u00e4n topary\u0148 ba\u015flygy Rende Sterenberg belle\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>Uly adron kolla\u00fdderi higgs bozonyny g\u00f6zlemek we fizikany\u0148 standart modelini gutarnykly barlamak maksady bilen 2008-nji \u00fdylda guruldy. Fransi\u00fdada we \u015ewe\u00fdsari\u00fdada \u00fderasty tunelde \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4n gurnamany\u0148 uzynlygy 27 kilometre de\u0148dir. Gurlu\u015fyk we barlag i\u015flerine \u00fd\u00fczden gowrak \u00fdurtdan on m\u00fc\u0148den gowrak alym we in\u017eener gatna\u015fdy.<\/p>\n<p>Ylmy barlaglar bo\u00fdun\u00e7a \u00ddewropa guramasyny\u0148 maglumatlaryna g\u00f6r\u00e4, ge\u00e7en \u00fc\u00e7 \u00fdyly\u0148 i\u00e7inde mikrod\u00fcn\u00fd\u00e4ni barlamak \u00fc\u00e7in ni\u00fdetlenen bu enjamy\u0148 zerur k\u00e4mille\u015fdirme i\u015fleri ge\u00e7irildi. Yla\u00fdta-da, uly adron kolla\u00fdderini\u0148 arasynda orna\u015fdyrylan 10 m\u00fc\u0148den gowrak birikmeleri\u0148 a\u015fa ge\u00e7iriji kabellerini\u0148 t\u00e4sirliligi we netijeliligi artdyryldy. Tizle\u015fdiriji halkany\u0148 27 kilometrlik ugrunda oturdylan magnitler kolla\u00fdderi\u0148 i\u00e7inden a\u00fdlan\u00fdan proton toplumlaryny\u0148 badyny artdyr\u00fdar. Alymlar \u00e7akny\u015fan b\u00f6lejikleri\u0148 netijelerini \u00f6wrenip, materi\u00fdany\u0148 syrlaryny\u0148 \u00e7u\u0148lugyna arala\u015f\u00fdarlar we bu ugurda aja\u00fdyp netijeler gazan\u00fdarlar.<\/p>\n<p>Ge\u00e7en \u00fdyllarda Ylmy barlaglar bo\u00fdun\u00e7a \u00ddewropa guramasyny\u0148 fizikleri Higsi\u0148 bozonyny\u0148 b\u00f6lejiklerini\u0148 \u00fd\u00fcze \u00e7ykarylandygyny m\u00e4lim edipdiler. \u00dd\u00f6ne ol heniz fizika nazary\u00fdetini\u0148 \u201cStandart g\u00f6rn\u00fc\u015finde\u201d b\u00f6lejik h\u00f6km\u00fcnde \u00fd\u00fcze \u00e7ykarylmady. Fizikleri\u0148 pikirine g\u00f6r\u00e4, 13,7 milliard \u00fdyl mundan ozal \u00e4lemi\u0148 esasyny go\u00fdan Uly partla\u00fdy\u015fdan so\u0148ra emele gelen Higgsi\u0148 bozony galaktikalary\u0148, \u00fdyldyzlary\u0148 we planetalary\u0148 d\u00f6remegine seb\u00e4p bolupdyr.<\/p>\n<p>Doly subut edilen halatynda i\u0148lis fizigi Piter Higgsi\u0148 1964-nji \u00fdylda \u00f6\u0148\u00fcnden \u00fd\u00fcze \u00e7ykaran b\u00f6lejikleri so\u0148ky \u00fdarym asyrda i\u0148 uly ylmy a\u00e7y\u015flary\u0148 biri bolardy. \u00dd\u00f6ne birdenk\u00e4 Higgsi\u0148 bozonyny\u0148 bardygy tassyklanmadyk halatynda, alymlary alasarmyk \u00fdagda\u00fdda go\u00fdup biler. \u015eunu\u0148 \u00fdaly \u00fdagda\u00fdda fizikany\u0148 t\u00e4ze e\u00fd\u00fdamy ba\u015flanyp, \u00e4hli b\u00f6lejikleri\u0148 nusgalaryny alymlar t\u00e4zeden gurmaly bolarlar.<\/p>\n<p>Bu elementar b\u00f6lejikleri\u0148 \u00f6l\u00e7egini\u0148 takyklygyny has-da artdyrmak \u00fc\u00e7in alymlar olary has \u00fdokary energi\u00fdada \u00e7akny\u015fdyrmagy maksat edin\u00fd\u00e4rler. Ge\u00e7en \u00fc\u00e7 \u00fdyly\u0148 i\u00e7inde bu \u201cy\u015flary\u201d magnitleri\u0148 arasynda jebislendirmekden ba\u015fga-da, go\u015fma\u00e7a tizle\u015fdirijiler \u2013 proton sinhrotrony we proton supersinhrotrony k\u00e4mille\u015fdirildi.<\/p>\n<p>H\u00e4zirki wagtda \u015ewe\u00fdsari\u00fdany\u0148 we Fransi\u00fdany\u0148 ara\u00e7\u00e4gind\u00e4ki 150 metr \u00e7u\u0148lukda \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4n kolla\u00fdderde \u00e4hli zerur abatla\u00fdy\u015f i\u015fleri ge\u00e7irilip, indi ol i\u0148 \u00fdokary energi\u00fdada hereket edip, protonlary\u0148 toplumjyklaryny\u0148 bady has-da artdyrylar.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ylmy barlaglar bo\u00fdun\u00e7a \u00ddewropa guramasyny\u0148 uly adron kolla\u00fdderi (LHC) \u00fc\u00e7 \u00fdyllyk arakesmeden so\u0148 t\u00e4zeden i\u015fe girizildi. Bu d\u00f6w\u00fcrde d\u00fcn\u00fd\u00e4ni\u0148 i\u0148 uly synag desgasynda \u00e7u\u0148\u0148ur abatla\u00fdy\u015f i\u015fleri ge\u00e7irildi. Netijede, elementar b\u00f6lejikleri\u0148 \u00e7akny\u015fma energi\u00fdasyny \u00fdokarlandyrmak, \u015fe\u00fdle hem me\u00fdille\u015fdirilen synaglary\u0148 dowamynda has k\u00f6p maglumat \u00fdygnamaga \u00fdardam berjek t\u00e4ze b\u00f6lejikleri\u0148 detektorlaryny we be\u00fdleki enjamlary oturtmak m\u00fcmkin boldy. -\u00c4hli zat [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":59180,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zamanturkmenistan.com.tm\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59179"}],"collection":[{"href":"https:\/\/zamanturkmenistan.com.tm\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zamanturkmenistan.com.tm\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zamanturkmenistan.com.tm\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zamanturkmenistan.com.tm\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=59179"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/zamanturkmenistan.com.tm\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59179\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zamanturkmenistan.com.tm\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/59180"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zamanturkmenistan.com.tm\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=59179"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zamanturkmenistan.com.tm\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=59179"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zamanturkmenistan.com.tm\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=59179"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}