Oba ho­ja­lyk ekin­le­ri­ne zy­ýan be­ri­ji mör-mö­jek­ler­dir ke­sel­ler ha­sy­la uly zy­ýan ýe­tir­ýär, ýag­ny ekin­le­riň ha­syl­ly­ly­gy 10-20% we on­dan hem köp pe­seld­ýär. Şo­nuň üçin-de ola­ra gar­şy gö­reş­mek wa­jyp we­zi­pe­dir. Bu we­zi­pä­ni üs­tün­lik­li çöz­mek, ke­sel­le­riň gar­şy­sy­na ha­sy­ly go­raý­jy has kä­mil­le­şen se­riş­de­le­ri peý­da­lan­mak üçin mör-mö­jek­le­riň we ke­sel­le­riň esa­sy gör­nüş­le­ri­ni, ola­ryň ösü­şi­niň aý­ra­tyn­lyk­la­ry­ny hem-de ola­ra gar­şy gö­reş çä­re­le­ri­ni bil­mek ze­rur­dyr.
Oba ho­ja­lyk ekin­le­ri­ne ke­be­lek­le­riň, tom­zak­la­ryň, si­ňek­le­riň, ker­ti­ji­le­riň, ýas­myk­la­ryň, şi­re­je­le­riň, çe­kirt­ge­le­riň dür­li gör­nüş­le­ri has köp zy­ýan ýe­tir­ýär. Olar­dan baş­ga-da gem­ri­ji­ler (sy­çan­lar, ala­ka­lar, ýal­man­lar), şeý­le hem sliz­ni­ler, sa­kyrt­ga­lar we maý­da to­ga­lak gur­çuk­lar – ne­ma­tod­lar howp­ly zy­ýan be­ri­ji mör-mö­jek­ler­dir.
Mör-mö­jek­ler ösüm­lik­le­riň ýap­rak­la­ryn­da, beý­le­ki ag­za­la­ryn­da taş­la­ýan ýu­murt­ga­la­ryn­dan kö­pel­ýär. Her bir mör-mö­jek bir­nä­çe ýüz, hat­da müň­ler­çe ýu­murt­ga taş­lap bil­ýär. Olar­dan li­çin­ka­lar do­gul­ýar, ke­be­lek­ler­de oňa gur­çuk­lar di­ýil­ýär. Soňra liçinkalara Iý­mit­len­me­gi bes edýärler. Şu ösüş tap­gy­ryn­da mör-mö­je­giň iç­ki ag­za­la­ry öz­ger­mek bi­len, uly mör-mö­jek­ler eme­le ge­lip uçup gid­ýär­ler. Bir ýy­lyň için­de mör-mö­jek­le­riň kö­pü­si bir­nä­çe ne­sil (me­se­lem, şi­re­je 15) ön­dü­rip bil­ýär, ola­ryň köp zy­ýan ýe­tir­ýän­li­gi şu­nuň bi­len dü­şün­di­ril­ýär.
Mör-mö­jek­le­riň ekin­le­re zy­ýan ýe­ti­riş hä­si­ýe­ti ola­ryň agyz gur­lu­şy­na bag­ly­dyr. Me­se­lem, güýz sow­ka­sy­nyň, çe­men ke­be­le­gi­niň gur­çu­gy­nyň, gal­la ker­ti­ji­le­riň äň­le­ri berk bo­lup, ýap­rak­la­ry, bal­da­gy we kök­le­ri ge­mir­ýär­ler, baş­ga­ça aý­dy­lan­da, olar gem­ri­ji zy­ýan be­ri­ji­ler­dir. Ýas­myk­lar­dyr şi­re­je­ler bol­sa, çü­mü­ji hor­tum­jyk­la­ry­nyň kö­me­gi bi­len ösüm­lik­le­riň şi­re­si­ni sor­ýar­lar.
Zy­ýan be­ri­ji mör-mö­jek­le­riň kä­bir­le­ri dür­li ýa­ba­ny os­ýän we me­de­ni ösüm­lik­ler bi­len iý­mit­len­ýär­ler, şo­nuň üçin olar has hem howp­lu­dyr, ola­ra köp zä­her­li mör-mö­jek­ler diý­ýär­ler. Güýz sow­ka­sy, çe­men ke­be­le­gi, kö­sük­le­riň ýa-da şu­gun­dy­ryň ga­ty gur­çu­gy (to­ma­za­gyň, jyk-jy­gyň li­çin­ka­sy), şi­re­je, şu­gun­dyr ädik­ti­ke­ri, çe­kirt­ge we beý­le­ki­ler şeý­le mör-mö­jek­ler­dir.
Mör-mö­jek­le­riň kö­pü­si ösüm­lik­le­riň di­ňe bir gör­nü­şi ýa-da bir­nä­çe ýa­kyn gör­nüş­le­ri bi­len iý­mit­len­ýär­ler. Me­se­lem, ko­lo­rad tom­za­gy we onuň li­çin­ka­sy ýe­ral­ma­dyr ba­dam­jan, po­mi­dor, burç we ýa­ba­ny ös­ýän itü­züm­le­riň ýap­rak­la­ry bi­len iý­mit­len­ýär. Di­ňe dä­ne­li ösüm­lik­ler bi­len iý­mit­len­ýän şwed si­ňe­gi bu ekin­le­riň ir­ki, ýag­ny to­hu­myň top­ra­ga taş­la­nan we gä­mik­le­ýän dö­wür­le­rin­de eki­ni ha­tar­dan çy­kar­ýar. No­hut zer­now­ka­sy, adyn­dan bel­li bol­şy ýa­ly, no­hut ekin­le­ri­ne zy­ýan ýe­tir­se, kök­mi­we ädik­ti­ke­ri, kö­sük­le­riň zer­now­ka­sy, no­hut plo­do­rož­ka­sy di­ňe kö­sük­li­ler maş­ga­la­sy­na de­giş­li ekin­le­re zy­ýan ber­ýär. Zy­ýan be­ri­ji pyş­ba­ga­jy­gyň hor­tum­jy­gy bi­len ýaş bal­da­gy­dyr ýap­ra­gy, soň­ra bol­sa dä­nä­ni deş­me­gi ösüm­li­giň sa­ra­lyp gu­ra­ma­gy­na, dä­nä­niň pak bol­ma­gy­na we ak­baş ke­se­li­ne se­bäp bol­ýar. Şeý­le mör-mö­jek­le­re ýö­ri­te­le­şen mör-mö­jek­ler di­ýil­ýär.
Sa­kyrt­ga­lar möý şe­kil­li­le­re de­giş­li­dir. My­sal üçin, am­bar sa­kyrt­ga­la­ry­nyň agyz­la­ry ga­ty iý­mit bi­len iý­mit­len­mek, beý­le­ki gör­nüş­le­ri ösüm­lik­le­riň şi­re­si­ni sor­mak üçin uý­gun­la­şan­dyr. Go­wa­ça­ny, bak­ja we beý­le­ki ekin­le­ri za­ýa­la­ýan ke­rep­li sa­kyrt­ga, dä­näni hem dä­ne önüm­le­ri­ni za­ýa­la­ýan un­ju­mak sa­kyrt­ga has hem köp zy­ýan be­ri­ji­dir.
Sliz­ni­le­riň ag­za­la­ra bö­lün­me­dik et­li be­den­ji­gi, nem­li bar­da­sy bol­ýar. Agyz boş­lu­gyn­da gyr­gyç şe­kil­li gur­lu­şy bo­lup, şo­nuň bi­len iý­mi­ti gy­ryp iý­ýär. Sliz­ni­ler he­re­ket eden­de, ýap­rak­la­ryň, kök­le­riň, mi­we­le­riň do­ku­ma­sy­ny di­li bi­len tör­pü­läp, uly zy­ýan ýe­tir­ýär.
Ne­ma­to­da­lar maý­da­ja to­ga­lak gur­çuk­lar bo­lup, agyz gur­lu­şy iň­ňe gör­nüş­li­dir. Ösüm­lik­le­riň do­ku­ma­la­ry­ny de­şip, ola­ryň şi­re­si bi­len iý­mit­len­ýär­ler. Ne­ti­je­de, za­ýa­la­nan ösüm­lik­le­riň do­ku­ma­la­ry­nyň şi­kes ýe­ten ýer­le­ri çiş­ýär. Ýu­murt­ga­lar ar­ka­ly kö­pel­ýän ne­ma­to­da­la­ra hy­ýa­ra, po­mi­do­ra, so­ga­na, sa­rym­sa­ga zy­ýan ýe­tir­ýän gal­la ne­ma­to­da­sy­ny we ýe­ral­ma­nyň kök­le­ri­ne zy­ýan ýe­tir­ýän ýe­ral­ma­nyň bal­dak ne­ma­to­da­sy­ny my­sal gör­kez­mek bo­lar.
Gem­ri­ji­ler as­lyn­da süýdemdiri­ji­ler to­pa­ry­na de­giş­li­dir. Olar kö­pel­giç hem-de ho­ran bol­ýar­lar, şo­nuň üçin oba ho­ja­lyk ekin­le­ri­ne, ylaý­ta-da dä­ne­li ekin­le­re uly zy­ýan ýe­tir­ýär­ler. My­sal üçin, bir ýal­man möw­süm­de 4-den 16 ki­log­ra­ma çen­li dä­nä­ni ýok ed­ýär di­ýip çak­lan­ýar. Ýal­man­lar­dan baş­ga-da, sy­çan gör­nüş­li gem­ri­ji­ler, hom­ýak­lar, alaň­ňyrt­lar meý­dan ekin­le­ri­ne zy­ýan ýe­tir­ýär­ler.

Haýytbaý Gylyjow,
D.Azady adyndaky Türkmen milli dünýä dilleri institutynyň mugallymy, ykdysady ylymlaryň kandidaty, dosent.

Gyzykly bolup bilerЕЩЕ ОТ АВТОРА