Halypalyk ýoly

Türk­me­nis­ta­nyň halk ar­tis­ti Ak­my­rat Ça­ry­ýe­wiň sun­gat us­sat­ly­gy ba­ra­da aý­dan­la­ry

– Türk­men bag­şy­çy­lyk ýo­ly ga­dy­my­ýet­den göz­baş al­ýar. El­bet­de, ses ýaz­gy­la­ry ýa­zyl­ma­dyk us­sat bag­şy­la­ryň, gör, nä­çe­si ge­lip-ge­çen­dir. Olar tä­sin us­sat­lyk­la­ry­ny öz­le­ri bi­len alyp gi­dip­dir­ler. Ýö­ne ola­ryň syg­nan ýe­ke-täk mek­de­bi bo­lan, ol hem ha­ly­pa-şä­girt­lik mek­de­bi­dir. Ana, şol mek­dep­de olar öz lab­zy­nyň äheň­le­ri­ni, kä­mil usul­la­ry­ny mi­ras go­ýup­dyr­lar.
Türk­men bag­şy­çy­lyk sun­ga­ty dün­ýä de­re­je­li kä­mil tej­ri­bä­niň eýe­si­dir. Şo­nuň üçin hem du­tar­da dö­re­di­len mu­kam­la­ry­nyň äh­li­si ebe­di­li­ge eýe­dir. Şol mu­kam­lar he­mi­şe hal­kyň kal­byn­da ýa­şa­ýar. Çün­ki halk ol mu­kam­la­ry ýü­re­gi­niň süz­gü­jin­den ge­çi­rip, do­ly yk­rar et­di. Şun­da bol­sa ha­ly­pa-şä­girt­lik mek­de­bi aý­dym-sa­zyň al­tyn ha­zy­na­sy­dyr. Şol ýer­de onuň baý go­ry ar­zy­la­nyp sak­la­nyl­ýar. Asyr­lar­dan-asyr­la­ra be­ýik us­sat­lar ta­ra­pyn­dan aý­dym­lar­dyr mu­kam­lar kä­mil de­re­je­de do­wam et­di­ri­lip­dir. Şo­nuň bi­len bir­lik­de, ol aý­dym-saz­lar tä­ze heň öwüş­gin­le­ri­ne gur­şa­lan­dyr. «Kä­mil­li­giň çä­gi ýok» di­ýil­se-de, ol mu­kam­lar be­ýik us­sat­lar ta­ra­pyn­dan aň­ry­baş kä­mil­li­giň çür de­pe­si­ne çy­ka­ry­lan­dyr. My­sal üçin, «Go­ňur­baş» mu­ka­my ýa­ly mu­kam­la­ra hiç bir üýt­ge­wiň ýa-da go­şun­dy­nyň ze­rur­ly­gy ýok. Olar iň kä­mil mu­kam­lar bo­lup dur­ýar. Ana, mu­kam­la­ryň şeý­le ýo­ka­ry kä­mil­li­gi be­ýik us­sat­la­ryň guý­ma­gur­sak ze­hi­nin­den dö­re­ýär. Biz bu ba­bat­da hal­ky­my­zyň iki us­sat bag­şy­sy Mag­tym­gu­ly Gar­ly­ýe­wiň hem-de Sa­hy Jep­ba­ro­wyň go­ýan öç­me­jek yz­la­ry ha­kyn­da söh­bet et­sek ýe­ri­ne dü­şer.
Bir ge­zek ha­ly­pa bag­şy Sa­hy Jep­ba­row Çu­wal bag­şa:
– Çu­wal ha­ly­pa, «Ýar gyr­my­zy ge­ý­nip­di­ri» aýd­ýan we­lin, heý, bir ala­mat du­ýul­ýar­my? – di­ýip, öz ja­ny­ny bar­lap­dyr. Se­bä­bi ýo­ka­ry de­re­je­de aý­dy­lan aý­dy­ma ýo­ka­ry ba­ha­ny di­ňe Çu­wal bag­şy ýa­ly ägirt­ler be­rip bi­ler. Olar aý­dy­myň he­ňi­ni, çe­kü­wi­ni, «juk­gul­dy­sy­ny» ni­re­sin­de nä­hi­li ulan­ma­gy eşi­den des­si­ne bil­ýär­ler. «Ýar gyr­my­zy ge­ýi­nip­di­ri» Çu­wal bag­şy­nyň ýo­ka­ry us­sat­lyk bi­len gaý­ta­lan­ma­jak de­re­je­de hal­kyň yk­ra­ry­ýe­tin­de ba­ky sun­gat ha­zy­na­sy­na öw­ren­di­gi­ni hem­me­ler bil­ýär. Çu­wal bag­şy ýyl­gyr­ýar-da, şeý­le diý­ýär:
– Sa­hy jan, mu­ňa men ba­ha be­rip bil­men, oňa halk ba­ha ber­sin. Kä­te hal­kyň ga­raý­şy us­sat bag­şy­nyň aý­da­nyn­dan hem ýo­kar­da dur­ýar. Ýö­ne il­den ozal özüm aýt­ma­ly bol­sa, on­da sen as­man­da ga­nat açyp, ga­ýyp ýö­ren aý­dym – owaz dö­re­dip­siň. Pes­saý­lap uç­ýan guş ba­sym ýe­re gon­ýar. Se­niň aý­dy­myň we­lin, öz ga­na­tyn­da sak­la­nyp bil­ýär. Al-as­man­da sak­lan­ýar-da, pel­pel­läp, çar ýa­na uçup, ýe­ri peý­le­ýär. Peý­le­ýär-de, yn­san kal­by­na gon­ýar. Ana, şol go­nan ýe­ri hem onuň ömür­lik men­zil-me­ka­ny bol­ýar.
Ha­ly­pa-şä­girt­lik ýo­lun­da şä­gir­diň her bir sa­zy-he­ňi öz ýü­re­gin­den ge­çir­me­gi ge­rek. Saz hem at ça­pan ýa­ly bir zat. Us­sat ça­pyk­su­war atyň ýü­re­gi­ni, ça­pu­wy­ny duý­ma­gy ba­şar­ma­ly. Sa­zan­da ýa-da bag­şy du­ta­ry ele alan­da, sa­pyn­dan berk tut­ma­ly. Şon­da du­tar: «Şu-ýa me­ni be­len­de gö­ter­jeg-ow» di­ýip ynan­ýar. Ana, bag­şy­dyr sa­zan­da şol yna­my öde­me­li. Şo­ny öde­se, sun­gat ony ek­le­ýä­rem, sak­la­ýa­ram. Ha­ly­pa gy­jak­çy Ata Ab­ly­ýe­wiň aý­dy­şy ýa­ly, du­tar se­ne­di çal­ýan­dan eý­men­me­li. Eý­men­se, be­lent la­byz­ly owaz­lar dö­rä­ber­ýär. Şo­nuň bi­len bir­lik­de, aýd­ýan aý­dy­myň içi­ne gir­me­li, dün­ýä­si­ne be­ril­me­li. Özü­ňi owaz um­ma­ny­na ok­la­saň, on­soň, özüň­çe ýü­zü­ber­me­li. Ony bol­sa diň­leý­ji açyk gö­rüp bil­ýär. My­sal üçin, des­san­çy bag­şy «Gö­rog­ly» epo­syn­dan des­san aý­dan­da, bag­şy – aý­dym-saz sun­ga­ty­nyň we­ki­li, keş­bi­ne gi­ren­de bol­sa, teatr sah­na­sy­nyň us­sa­dy bo­lup, hal­kyň ru­hy dün­ýä­sin­de gal­ýar. Se­bä­bi köp­dür­li sun­gat köp­dür­li is­le­gi, on­da-da ýa­zy­lyp-ýaý­rap diň­le­nil­ýän ýaý­ra­wy eme­le ge­tir­ýär. Sa­hy ha­ly­pa: «Özüň özü­ňi diň­läp lez­zet al­ma­saň, diň­leý­jem sen­den lez­zet al­maz» di­ýer­di. Bag­şy­nyň aý­dym­da­ky wa­ka­la­ra, hat­da duý­gu­la­ra gat­na­şy­gy mö­hüm şert­dir. Ol şol aý­dym­da ýa­şa­ýan owaz, heň, mu­kam bol­ma­ly­dyr.
Türk­men aý­dym-saz sun­ga­ty be­ýik sun­gat­dyr. Gah­ry­man Ar­ka­da­gy­myz mil­li aý­dym-saz sun­ga­ty­my­za be­ýik­lik hök­mün­de ýo­ka­ry ba­ha ber­ýär. Bu ha­ky­kat dün­ýä yk­ra­ry­ýe­tin­de ha­ky­ky be­ýa­ny­ny tap­dy. Dün­ýä aý­dym-sazy­nyň bir ül­şü­ne öw­rü­len mil­li bag­şy­çy­lyk sun­ga­ty­myz adam­za­dyň mu­kam­ly kal­byn­da ba­ky ýaň­la­nyp du­ran­dyr.

Ýazga geçiren Akmyrat REJEBOW,
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň talyby, dessançy bagşy.