Meniň sagadym

(Hekaýa)

Mark TWEN, ame­ri­kan ýa­zy­jy­sy.

Me­niň tä­ze edi­nen ajaýyp, jübi sa­ga­dym bir ýa­rym ýyl­lap yza-da gal­man, öňe-de git­män ta­kyk iş­läp dur­dy. Şol döw­rüň için­de onuň tog­tan wag­ty bol­man­dy. Ne­ti­je­de, men onuň gör­kez­ýän wag­ty­na as­la ýal­ňyş­syz, onuň ýa­şa­ýyş güý­jü­ne we gur­lu­şy­na ebe­di zat hök­mün­de ga­rap baş­la­dym. Ýö­ne ahyr­so­ňy bir gi­je oňa tow ber­me­gi unu­dyp­dy­ryn. Men mu­ňa örän gy­nan­dym, ýö­ne ba­sym kö­şeş­dim-de, sa­ga­dy­my, tak­my­nan, dog­ry wag­ta saz­la­dym we her dür­li ýa­kym­syz duý­gu­la­ry özüm­den kow­ma­ga ça­lyş­dym.
Er­te­si sa­ga­dy­my saz­lat­mak üçin iň go­wy sa­gat us­sa­ha­na­sy­na bar­dym. Eda­ra­nyň baş­ly­gy­nyň hut özi sa­ga­dy elim­den alyp, ony göz­den ge­çi­rip baş­la­dy. Az sa­lym dy­myş­lyk­dan soň: «Sa­gat dört mi­nut yza gal­ýar – saz­laý­jy­ny ýe­rin­den süý­şür­me­li» diý­di. Men onuň sö­zü­ni bö­lüp, sa­ga­dyň şu wag­ta çen­li dürs iş­län­di­gi­ni aýt­mak­çy bol­dum. Ýö­ne ol hiç zat diň­le­mek is­le­me­di, di­ňe sa­ga­dyň dört mi­nut yza gal­ýan­dy­gy­ny, şol se­bäp­lem saz­laý­jy­ny hök­man ýe­rin­den goz­ga­ma­ly­dy­gy­ny bil­ýär­di. Şeý­le­lik­de, onuň da­şyn­dan aý­la­nyp sa­ga­dy­ma deg­mez­li­gi ha­ýyş ed­ýär­käm, öz ga­ra pyg­ly­ny höt­jet­lik hem-de re­him­siz­lik bi­len ama­la aşyr­dy.
In­di sa­ga­dym çalt iş­läp baş­la­dy. Bir hep­de­den soň-a sa­ga­dy­myň dil­le­ri, edil tut­gaý­ly ýa­ly, how­lu­gyp, çarp ur­ma­ga dur­dy, ýü­rek ur­gu­sy bol­sa 150-ä ýet­di. Iki aý­dan soň şä­her­dä­ki beý­le­ki sa­gat­la­ryň äh­li­si­ni uzak­da gal­dy­ryp, se­ne­na­ma­dan hem on üç gün gow­rak oz­dur­dy otu­ry­ber­di. Okt­ýab­ryň ýap­rak­la­ry şa­ha­lar­dan tä­nip ho­wa­da gaý­ma­laş­ýar­ka­lar, sa­ga­dym eý­ýäm no­ýab­ryň ga­ry­na şat­lan­ýar­dy. Ol öý ki­re­ýi­niň tö­le­me­li wag­ty­ny, ýyl­lyk ha­sa­bat­la­ry we şu­ňa meň­zeş äh­li ýag­daý­la­ry şeý­le bir çalt­lyk bi­len go­laý­laş­dyr­ýar­dy we­lin, men mu­ňa çy­dap bil­me­dim. Sa­gat us­sa­sy­nyň ýa­ny­na git­dim, ol şu wag­ta çen­li sa­ga­dy­myň be­jer­gi­de bo­lup-bol­ma­ny­ny so­ra­dy. Oňa «ýok» di­ýip jo­gap ber­dim, se­bä­bi hä­zi­re çen­li ony be­jert­mek ze­rur­ly­gy çyk­man­dy. Us­sa­nyň göz­le­ri be­genç­den ýa­ňa uç­ga­nak­la­dy, des­si­ne sa­ga­dy­ma ýa­py­şyp, ony gys­san­maç sök­mä­ge dur­dy.
Ol gö­zü­ne ki­çi­jik ulal­dy­jy aý­na dak­dy-da, sa­ga­dyň «iç­go­şu­ny» syn­lap baş­la­dy. Ol sa­ga­dyň di­ňe saz­laý­jy­sy­ny saz­la­ma­gyň ýe­ter­lik däl­di­gi­ni, üs­te­si­ne aras­sa­lap, ýag­la­ma­ly­dy­gy­ny-da nyg­ta­dy, şol se­bäp­lem ýe­ne bir hep­de­den gel­me­gi tab­şyr­dy. Sa­gat aras­sa­la­nyp ýag­la­nan­dan soň şeý­le bir ha­ýal ýö­räp baş­la­dy we­lin, onuň «jyk­gyl­dy­sy» ma­tam ja­ňy­ny ýat­lad­ýar­dy. Men in­di mün­jek ot­ly­ma gi­jä ga­lyp, işe­wür­lik du­şu­şyk­la­ry syp­dy­ryp, hat­da gü­nor­tan­lyk na­ha­ry­na-da wag­tyn­da gel­män baş­la­dym. Sa­ga­dym üç gün­lük gi­jik­dir­mä­ni dört gü­ne uzal­dan­soň, me­niň wek­se­li­miň (töleg hatymyň) möh­le­di­niň geç­me­gi­ne se­bäp bol­dy. Şeý­dip, bu äm-säm­lik­de wagt­dan yza ga­lyp, ge­çen hep­de­de ga­la­ny­my duý­man ga­lyp­dy­ryn. Ti­za­ra, ýe­ke özü­miň he­niz ge­çen hep­dä­niň or­ta gür­pün­de aý­la­nyp ýö­ren­di­gi­me, bü­tin äle­miň bol­sa öňe gi­dip, gö­züm­den ýi­ten­di­gi­ne dü­şün­dim. Gur­sa­gy­ma nä­bel­li, bu­la­şyk duý­gy ara­la­şa­ny­ny duý­dum – mu­zeý­dä­ki fa­rao­nyň mu­m­ýa­sy­na bo­lan dos­ta­na­lyk duý­gu­sy ýa­ly bir zat, üs­te­si­ne-de şol fa­ra­on bi­len söh­bet­deş bo­lup, hä­zir­ki gün­le­riň nog­san­lyk­la­ry ha­kyn­da gürrüň edesim gel­di. Men ýe­ne-de sa­gat us­sa­sy­nyň ýa­ny­na git­dim. Ol gö­zü­miň al­nyn­da sa­ga­dyň «içgo­şu­ny» tu­tuş­ sök­di-de, daş ga­by­nyň çi­şen­di­gi­ üçin ony be­jer­mä­ge ýe­ne üç gü­nüň ge­rek­di­gi­ni aýt­dy.
Şon­dan soň ahyr­ky ne­ti­je­de şeý­le di­ýip aý­dyp bol­ýan bol­sa, sa­ga­dym o di­ýen er­be­dem iş­le­me­di. Ol ýa­rym gün­läp elin­den ge­le­ni­ni gaý­gyr­man: üs­gü­rip, as­gy­ryp, üý­rüp, ga­raz, şeý­le bir how­lu­gyp iş­le­di we­lin, men öz se­si­mem eşit­me­dim. Bu dyn­gy­syz goh ta­mam­lan­ýan­ça Ame­ri­ka­da­ky sa­gat­la­ryň hiç bi­rem onuň yzy­na eýe­rip bil­me­di. Ýö­ne gü­nüň ikin­ji ýa­ry­myn­da şeý­le bir ha­ýal­la­ýar­dy we­lin, yz­da ga­lan sa­gat­la­ryň äh­li­si onuň yzyn­dan ýet­ýär­di. Gü­nüň ahy­ryn­da bol­sa olar pel­le­ha­na ta­kyk wagt­da gel­ýär­di­ler, şo­nuň üçin hem, umu­man aý­da­nyň­da, hem­me zat ýer­be-ýer­di. Ol do­ly we dog­ry bir or­ta­ça ne­ti­je gör­kez­ýär­di, hiç bir adam onuň öz bor­jun­dan ar­tyk­maç ýa-da pes iş­län­di­gi ba­ra­da hiç zat di­ýip bil­mez­di. Ýö­ne or­ta­ça go­wy edi­len işi uly üs­tün­lik ha­sap­lap bol­ma­ýar, on­da-da sa­gat ba­ra­da gür­rüň gi­den­de, şo­nuň üçin hem men ony baş­ga bir sa­gat us­sa­sy­na alyp git­dim.
Olam sa­ga­dyň pru­ži­na­sy­nyň dö­w­len­di­gi­ni aýt­dy. Men bol­sa mu­ňa örän şat­dy­gy­my, on­dan has be­ter­räk bo­zul­ma­la­ryň bo­la­ryn­dan gor­kan­dy­gy­my aýt­dym. Dog­ry­my aýt­sam, men ol när­sä­niň nä­me­li­gin­den düý­bün­den ha­ba­rym ýok­dy, ýö­ne ýat ada­ma özü­miň öte sa­da­dy­gy­my gör­ke­zip bil­mez­dim ahy­ryn. Us­sa sa­ga­dyň pru­ži­na­sy­ny be­jer­di, ýö­ne sa­gat bu ta­rap­dan ýe­ňiş ga­zan­dy diý­se­gem, ga­lan äh­li zat­lar­da ýe­ňil­di. Ýag­ny ol in­di is­le­se iş­läp, is­le­se du­rup, ga­raz, öz meý­li­ne gö­rä he­re­ket edip baş­la­dy. Her ge­zek iş­läp baş­lan­da, ol ata­myň kö­ne tü­pe­ňi ýa­ly ses çy­kar­ýar­dy. Men gur­sa­gy­ma pag­ta goý­dum, ýö­ne ahy­ryn­da çy­da­man bir­nä­çe gün­den soň sa­ga­dy baş­ga bir us­sa alyp git­dim.
Ol bü­tin me­ha­niz­mi bö­lek­le­ýin aç­dy, ola­ryň kö­ne­li­şen bö­lek­le­ri­ne ulal­dy­jy äý­nek bi­len göz gez­dir­di, soň­ra-da di­li­niň nä­saz bol­ma­gy­nyň äh­ti­mal­dy­gy­ny aýt­dy. Us­sa ony dü­ze­dip, sa­ga­da tä­ze­den tow ber­di. In­di sa­gat go­wy iş­le­ýär­di, eger-de 10-a on mi­nut ga­lan­da, sa­ga­dyň dil­le­ri edil gaý­çy ýa­ly bi­ri-bi­ri­ne sep­le­şip, şol sep­le­şi­gi bi­len he­re­ket ed­ýär­ler diý­me­seň. Dün­ýä­niň iň akyl­ly ada­my-da in­di sa­ga­dyň nä­çe­di­gi­ni bi­lip bil­jek däl­di, şol se­bäp­de­nem ýe­ne-de ony be­jert­mä­ge alyp git­me­li bol­dum. Us­sa sa­ga­dyň kristalynyň bükülendigini, şeý­le-de he­re­ket­len­di­ri­ji pru­ži­na­nyň gyşarandygyny aýtdy. Şeýle hem ol mehanizmiň bir böleginiň düýpli abatlamaga mätäçdigini belledi.
Us­sa aý­dan­la­ry­nyň äh­li­si­ni bol­dum eden­soň, sa­ga­dym es­li wagt asu­da iş­lä­nin­den soň wag­tal-wag­tal için­dä­ki äh­li gu­ral­lar güýç­li he­re­ket edip, edil ary­lar ýa­ly «wyz­zyl­dap» baş­la­ýar­dy­lar, üs­te­si­ne-de dil­le­ri şeý­le bir çalt ýö­re­ýär­di we­lin, onuň san­la­ry ke­re­biň aňyr­syn­dan gö­rün­ýän ýa­ly­dy. Ol gel­jek­ki 24 sa­ga­dy 6-7 mi­nu­dyň için­de ge­çip, soň­ra ala-zen­ze­le bolup tog­tar­dy. Ma­ňa her­nä­çe agyr deg­ýä­nem bol­sa, sa­gat us­sa­sy­na git­dim we ýe­ne-de ony par­ça­laý­şy­ny syn­la­dym.
Mu­ňa çy­dam edip bil­män, sa­gat us­sa­sy­ny ga­ty berk so­ra­ga çek­mek is­le­dim, se­bä­bi me­se­le örän çyn­la­kaý­dy. Sa­ga­dyň öz ba­ha­sy iki ýüz dol­lar­dy, ýö­ne be­jert­mek üçin iki-üç müň dol­lar çyk­dy. Sa­gat us­sa­sy­ny syn­la­ýar­kam, onuň kö­ne tan­şym­dy­gy­ny – gä­mi us­sa­sy­dy­gy­ny ta­na­dym, özi hem ol işi­ne ök­de däl­di. Ol edil beý­le­ki sa­gat us­sa­la­ry­nyň edi­şi ýa­ly, sa­ga­dy­myň äh­li bö­lek­le­ri­ni bir-bir­den üns­li syn­lap, uly ynam bi­len öz hö­kü­mi­ni çy­kar­dy:
– Mu­ňa bug goý­be­rip, go­raý­jy kla­pa­ny­na ýe­ne bir nur­bat tow­la­ma­ly bol­jak!
Bu ada­myň akyl­syz­ly­gy me­niň şeý­le bir ga­ha­ry­my ge­tir­di we­lin, on­dan gu­tul­mak üçin is­len­dik pu­ly tö­le­mä­ge, hat­da de­pe­si­ne be­rip se­si­ni kes­mä­ge-de taý­ýar­dym.
Me­niň mer­hum da­ýym Wil­ýam şeý­le di­ýer­di: «Go­wy at gu­du­ra­­ýan­ça go­wy at­dyr, go­wy sa­gat bol­sa sa­gat us­sa­la­ry­nyň eli­ne düş­ýän­çä go­wy sa­gat­dyr». Ol he­mi­şe: «Emel­siz, işi ug­ru­na bol­ma­dyk mis us­sa­la­ry­na, ädik­çi­le­re, me­ha­nik­le­re ýa-da de­mir us­sa­la­ry­na ahy­ryn­da nä­me bol­ýar­ka?» di­ýip geň ga­lar­dy; ýö­ne mu­ňa hiç kim jo­gap be­rip bil­mez­di.

Terjime eden Käbe SARENKO,
Türkmen döwlet medeniýet institutynyň dramaturgiýa taýýarlygy ugrunyň talyby.