Ta­ry­hy bäş müň ýyl­dan hem aňyr­dan gaý­dýan türk­men hal­ky owa­dan, ýyn­dam at­la­ry bi­len äh­li dö­wür­ler­de-de meş­hur­lyk ga­za­nyp­dyr. Müň­ýyl­lyk­la­ryň do­wa­myn­da türk­men at­şy­nas­la­ry owa­dan­ly­gy we ýyn­dam­ly­gy bilen dün­ýä halk­la­ry­ny haý­ra­na goý­ýan dal be­dew­le­ri ýe­tiş­di­rip, ola­ryň to­hum aras­sa­ly­gy­ny sak­lap, bar­ha kä­mil­leş­di­rip, ne­sil­­den-ne­sle ýe­ti­rip­dir­ler.
Gah­ry­man Ar­ka­da­gy­my­zyň «Ahal­te­ke be­de­wi – bi­ziň buý­san­jy­myz we şöh­ra­ty­myz», «Ga­da­my bat­ly be­dew», «At­da we­pa-da bar, sa­pa-da» at­ly ki­tap­la­ryn­da be­hiş­di be­dew­le­ri­miz ba­ra­da gym­mat­ly mag­lu­mat­lar be­ril­ýär. Gahryman Arkadagymyz «Ahal­te­ke be­de­wi – bi­ziň buý­san­jy­myz we şöh­ra­ty­myz» at­ly ki­ta­byn­da: «Bu dün­ýä­de ça­pyl­ýan be­dew at­la­ryň äh­li gör­nüş­li to­hum­la­ry­nyň, şol san­da arap, iň­lis at­la­ry­nyň hem ahal­te­ke be­dew­le­rin­den ge­lip çy­kan­dyk­la­ry­ny tas­syk­la­ýan mag­lu­mat­lar bar» di­ýip bel­le­ýär.
Ahal­te­ke be­dew­le­ri türk­men ede­bi­ýa­tyn­da, şol san­da «Gor­kut ata», «Gö­rog­ly» şa­des­san­la­ryn­da, Mag­tym­gu­ly, Seý­di, Mag­ru­py, Mol­la­ne­pes we Mä­tä­ji ýa­ly nus­ga­wy şa­hyr­la­ryň goş­gu­la­ryn­da giň­den wasp edi­lip­dir.
Mag­tym­gu­ly Py­ra­gy «Aty ge­rek» at­ly goş­gu­syn­da goç ýi­gi­di be­dew at­syz göz öňü­ne ge­tir­me­ýär:
At ga­za­nar goç ýi­gi­diň
Owal be­dew aty ge­rek,
Ge­le­ne gar­şy çyk­ma­ga,
Ýag­şy mu­hab­be­ti ge­rek.
Seý­di «Üs­ti be­de­wiň» goş­gu­syn­da be­dew aty hem­me­ta­rap­la­ýyn ta­ryp ed­ýär. Şa­hyr ata go­wy se­re­dip, eýer-es­ba­by­ny ýer­be-ýer edip mün­seň, onuň üs­tü­niň Sü­leý­ma­nyň tag­tyn­dan kem däl­di­gi­ni şeý­le ta­ryp ed­ýär:
Mü­nen­de şaý bol­sa tü­kel es­ba­by,
Tag­ty – Sü­leý­man­dyr üs­ti be­de­wiň,
Jul eý­le­seň, at­laz ile zer­ba­by,
Şon­da bi­ar­man­dyr üs­ti be­de­wiň.
Mag­ru­pynyň «Ýi­gi­de gaý­rat­dyr be­dew» di­ýen goş­gu­syn­da:
Kak­dy­ryp na­lyn kü­müş­den,
lými­ti dür­li iý­miş­den.
Ýüw­rü­şi ar­tyk­dyr guş­dan,
Ba­har öw­sen bat­dyr be­dew–
di­ýip, be­de­wiň ýyn­dam­ly­gy­ny ba­har şe­ma­ly­na meň­zed­ýär.
Mol­la­ne­pes «Be­dew» at­ly goş­gu­syn­da:
Kä­ki­lik deý ýor­ga­lap, boz ba­la­man deý ba­ky­şyň,
Mis­li­ni des­tan edeý, mis­li je­ren deý bö­kü­şiň.
Ýo­la düş­seň, ýor­ga­laý­şyň – kä­ki­lik deý se­ki­şiň,
Ýol­da­şa haý­bat urar, üý­şül­se be­dew –
di­ýip, be­dew atyň he­re­ket­le­ri­ni, ça­la­syn­ly­gy­ny kä­ki­li­ge, boz ba­la­ma­na, çar­pa­ýa gal­şy­ny ke­ýi­ge meň­zed­ýär.
Şu me­se­le­de Mä­tä­ji şa­hyr has hem öňe saý­lan­ýar. Ol be­de­wiň daş sy­pa­ty­ny şeý­le ta­ryp ed­ýär:
Men şu gün was­pyň­ny aý­daý tur­pa ny­şan­ly be­dew,
Zin­ke­si zer­bap­dan ol­gan, gyr­my­zy jul­ly be­dew,
Seg­re­dip meý­da­na çyk­sa, üs­ti şe­mal­ly be­dew,
Şa­la­ra ta­ry­py ýet­gen, şa­hy­mar dil­li be­dew,
Bi­li syk, bo­ýy de­raz, sag­ry­sy meý­dan­ly be­dew.
An­na­gy­lyç Mä­tä­ji­niň «Be­dew» di­ýen şyg­ry türk­men at­la­ry ha­kyn­da ýa­zy­lan ajaýyp eser­le­riň bi­ri bo­lup, türk­men nus­ga­wy şyg­ry­ýe­tin­de my­na­syp or­u­n eýe­le­di.
«Gö­rog­ly» şa­des­sa­nyn­da be­dew ata yn­san hä­si­ýet­le­ri be­ril­ýär. He­niz taý wag­tyn­dan Gy­ra­ty­na Gö­rog­ly­nyň ün­si gid­ýär. Onuň özü­ne mynasyp be­dew at bo­lup ýe­tiş­me­gi ba­ra­da ar­zuw ed­ýär. Bir­kem­siz be­je­rip-bes­le­ýär, ter­bi­ýe­le­ýär. Onuň yh­la­sy ýe­ri­ne düş­ýär, Gy­rat ga­ra­şy­ly­şyn­dan hem go­wy at bo­lup ýe­tiş­ýär. Agyr sö­weş­ler­de ag­zy­ny ha­tap ýa­ly açyp, duş­man üs­tü­ne to­pul­mak bi­len, Gö­rog­ly­nyň ýe­ňiş­le­ri­ne öz he­ma­ýa­ty­ny ýe­tir­ýär. Kyn­çy­lyk­ly ýag­daý­lar­da-da Gö­rog­ly­ny agyr howp­lar­dan ha­las ed­ýär. Gö­rog­ly çyk­gyn­syz ýag­da­ýa dü­şen­de, Gy­rat­dan he­ma­ýat is­le­ýär. Gy­rat onuň da­dy­na ýe­tiş­ýä­rem. My­sal üçin, şa­des­san­da şum kem­pir Gy­ra­ty ogur­lap, ony syr­da­şyn­dan jy­da dü­şür­ýär. Ol aý­ra­lyk ger­çek Gö­rog­la do­ga­nyn­dan aý­ry­lan ýa­ly agyr düş­ýär, be­de­wi bi­len ge­çi­len gah­ry­man­çy­lyk­ly ýol­la­ry ýat­lap, şeý­le diý­ýär:
Dez be­ren­de, Aral çaý­dan ge­çer­diň,
Köşk-ga­la­laň üs­ta­şy­ry uçar­dyň,
Jeň­de až­dar­ha deý ag­zyň açar­dyň,
Is­le­ge­nim, so­ra­ga­nym, Gy­ra­tym!
Şa­des­sa­nyň meş­hur halk aý­dy­my­na öw­rü­len «Gy­rat, me­ni Çan­dy­bi­le sen ýe­tir» di­ýen goş­gu­sy Gö­rog­ly agyr ýa­ra­ly bo­lup, ejir çe­ken wag­ty aý­dy­lan na­ma­dyr. Gö­rog­ly beg bu kyn­çy­lyk­ly pur­sat­da hem öz der­di­ni Gy­rat bi­len paý­laş­mak bi­len:
Çan­dy­bi­le az ga­lyp­dyr ara­myz,
Ha­kyň tak­dy­ry­na nä­dir çä­rä­miz,
On se­kiz ýer­miz­den düş­di ýa­ra­myz,
Gy­rat, me­ni Çan­dy­bi­le sen ýe­tir! – 
di­ýip, on­dan ha­raý is­le­ýär. «Gor­kut ata» şa­des­sa­ny­nyň «Baý Bug­ra beg og­ly Bam­sy Bi­rek» bo­ýun­da Bi­rek öz aty bi­len söz­leş­ýär. Ony ta­ryp ed­ýär. Ol aty­na şeý­le ýüz­len­ýär:
Äri my­ra­da ýe­ti­rer se­niň ar­ka­jy­gyň,
At diý­mez­den sa­ňa, gar­daş di­ýe­rem,
Gar­da­şym­dan ýeg,
Ba­şy­ma iş gel­di, ýol­daş di­ýe­rem,
Ýol­da­şym­dan ýeg.
Halk döredijiliginde at öz eýe­si­niň di­ňe bir gö­wün gö­te­ri­ji ga­na­ty bol­mak­dan daş­ga­ry, eýe­le­ri­niň her bi­ri­niň aý­ra­tyn­lyk­da we tu­tuş hal­kyň umu­my­lyk­da ýa­şa­ýyş-dur­muş ýag­daý­la­ry­ny ke­pil­len­dir­ýän he­mi­şe­lik hem­ra­sy bo­lup­dyr. «Oguz­na­ma­da» Oguz ha­nyň gyl­ba­rak­ly­la­ra gar­şy sö­weş wa­ka­la­ry­ny, «Gor­kut ata» şa­des­sa­nyn­da her uru­gyň, taý­pa­nyň ýa-da her bir ada­myň mer­te­be de­re­je­si­ne gö­rä reňk­ler bi­len bel­le­nen at­la­ry­nyň bo­lan­dy­gy­ny, «Gö­rog­ly» şa­des­sa­nyn­da be­dew at­la­ryň gah­ry­man­la­ryň he­re­ket­le­ri, mak­sat-my­rat­la­ry bi­len berk ara­bag­la­ny­şyk­da gör­ke­zil­ýän­di­gi­ni mu­ňa my­sal gör­kez­mek bo­lar.
XX asyr türk­men ede­bi­ýa­tyn­da hem be­dew atyň en­çe­me şow­ly keşp­le­ri dö­re­dil­di. Mu­ňa B.Ker­ba­ba­ýe­wiň «Aý­gyt­ly ädim» ro­ma­ny­nyň baş gah­ry­ma­ny Ar­tyk Ba­ba­ly­nyň ala­şa­sy­ny my­sal ge­tir­mek bo­lar. Ar­tyk Ba­ba­ly öz ala­şa­sy­ny eý gör­ýär, ba­kyp-be­jer­ýär. My­sal üçin, söý­gü­li­si Aý­na el­den git­jek bo­lan­da, ony öz ala­şa­sy bi­len ha­las ed­ýär. Ala­şa­ny ak pa­ty­şa­nyň nö­ker­le­ri öz­le­ri mün­mek üçin elin­den alan­la­ryn­da, Ar­tyk Ba­ba­ly ju­da gy­nan­ýar. Mu­nuň özi türk­men ji­gi­di­niň at bi­len bag­ry­nyň ba­da­şan­dy­gy­ny gör­kez­ýär.
Us­sat ýa­zy­jy Ata Gow­şu­dow hem «Dor­de­pel» powestinde owa­dan, düş­bi, ýyn­dam ahal­te­ke be­de­wi­niň keş­bi­ni dö­ret­me­gi ba­şa­ryp­dyr. On­da hal­ky­my­zyň has­rat­ly geç­mi­şin­de be­dew at­la­ryň bi­ti­ren hyz­mat­la­ry çe­per be­ýan edil­ýär.
Ber­ka­rar döw­le­tiň tä­ze eý­ýa­my­nyň Gal­ky­ny­şy döwründe göz gu­wan­jy­myz bo­lan be­dew­le­ri­miz toý-baý­ram­la­ryň be­ze­gi­ne, ýa­ra­şy­gy­na öw­rül­di. Her ýy­lyň ap­rel aýy­nyň soň­ky ýek­şen­be­sin­de eziz Di­ýa­ry­myz­da Türk­men be­de­wi­niň baý­ra­my giň­den bel­le­nil­ýär. Ar­ka­dag şä­he­rin­de se­bit­de at­çy­lyk we at­ly sport bo­ýun­ça ýo­ka­ry hü­när­men­le­ri taý­ýar­la­ýan Aba Annaýew adyn­da­ky Hal­ka­ra at­çy­lyk aka­de­mi­ýa­sy­nyň açyl­ma­gy hem-de oňa şan-şöh­ra­ty dün­ýä do­lan ahal­te­ke be­dew­le­ri­niň ugur­ba­şy ne­sil­le­ri­ni dö­re­den meş­hur ha­ly­pa se­ýis, us­sat at­şy­nas Aba An­na­ýe­wiň ady­nyň da­kyl­ma­gy ýur­du­myz­da ha­ly­pa at­şy­nas­la­ra go­ýul­ýan be­lent sar­pa­dan ny­şan­dyr.

Aýsona SERDAROWA,
Daşoguz welaýatynyň Boldumsaz etrabyndaky 17-nji orta mekdebiň mugallymy.

Gyzykly bolup bilerЕЩЕ ОТ АВТОРА