ýa-da Seljuklylar döwletiniň taryhy hakynda

Ýa­zy­jy­lyk bi­len meş­gul­lan­ýan adam üçin ta­ry­ha ser sal­mak hal­kyň be­ýik geç­mi­şi­ne söý­gi duý­gu­sy­ny joş­dur­ýar, tä­ze eser­le­ri ýaz­ma­ga iter­ýär. Türk­men­ler bol­sa, ta­ryh­da en­çe­me şa­döw­let­le­ri dö­re­den halk bo­lup, ola­ryň ha­ta­ryn­da be­ýik Sel­juk­ly­lar döw­le­ti­niň dö­reý­şi has-da gy­zyk­ly­dyr.
…IX asyr­dan baş­lap XIII asy­ra çen­li ara­lyk­da­ky möw­rit ata-ba­ba­la­ry­my­zyň ady, ola­ryň sö­weş­le­ri, göç-hä-göç­lü­gi bi­len şeý­le bir hy­ryn-dy­kyn we­lin, göz öňüň­de ym­gyr ta­ry­hy gi­ňiş­lik ýa­ýy­lyp gid­ýär. Bu dog­ru­syn­da «Şe­je­re-i-Te­ra­ki­me­de» şeý­le ýa­zy­lyp­dyr:
– Oguz ili gö­çüp-gon­ma­dyk ýol bar­my?
Öýün di­kip otur­ma­dyk ýurt bar­my?
Şu möw­rit­de türk­men­le­riň-sel­juk­la­ryň gu­ran örän kuw­wat­ly döw­le­ti­niň dur­ky-ka­ma­ty se­ni özü­ne şeý­le bir ben­di ed­ýär we­lin, ta­ryh­çy­la­ryň bi­ri­niň jaý­dar bel­leý­şi ýa­ly, ol döw­le­tiň ýü­rek ur­gu­sy­na bü­tin dün­ýä diň sa­lyp­dyr, onuň çäk­le­ri on­lar­ça döw­le­ti özü­ne syg­dy­ryp bi­ler­lik de­re­je­de giň bo­lup­dyr, tä­si­ri has alys­la­ra ýe­tip­dir.
Bu döw­le­tiň dö­re­me­gi­niň çyl­şy­rym­ly we gy­zyk­ly ta­ry­hy bar.
Sel­juk türk­men­le­ri­niň mal-baý­lyk­la­ry­nyň art­ma­gy, şeý­le-de sel­juk we beý­le­ki tür­ki hal­ky­ýet­le­riň ör­ňäp-ös­me­gi tä­ze-tä­ze ze­rur­lyk­la­ry ýü­ze çy­ka­ryp­dyr. Bu, il­kin­ji no­bat­da, ýa­şa­mak üçin amat­ly bo­lan mes top­rak­ly ýer­le­riň, mal­lar üçin so­nar ýaý­la­la­ryň ze­rur­ly­gy bi­len bag­ly­dyr. IX-XI asyr­lar­da türk­men­le­riň ýag­da­ýy ha­kyn­da arap-pars çeş­me­le­rin­de «ola­ryň go­ýun­la­ry kän, öz­le­ri-de ba­tyr, gaý­duw­syz…» di­ýen äheň­dä­ki mag­lu­mat­lar köp duş­ýar. Bu ýag­daý, ýag­ny baý tür­ki çar­wa­la­ryň git­di­gi­çe kö­pel­me­gi Sel­juk­ly­lar döw­le­ti­niň dö­re­me­gi­niň il­kin­ji şert­le­ri­niň bi­ri bol­dy diý­mä­ge esas ber­ýär.
Mir­hond, Abu-I-Fazl Beý­ha­ky, Gar­di­zi, ibn al-A­si­r, Ar-Ra­wen­di we beý­le­ki arap-pars ta­ryh­çy­la­ry­nyň ýaz­gy­la­ryn­da Sel­juk ba­ba­my­zyň ge­lip çy­ky­şy ba­ra­da mag­lu­mat­lar, esa­san, bir za­dy – onuň mal-baý­ly­gy­nyň dep­seň yran­maz bo­lan­dy­gy­ny gör­kez­ýär. Şeý­le-de, onuň at-ýa­ra­gy tü­kel, sa­ýyr­dyň go­şu­nyň ser­ker­de­si bo­lan­dy­gy-da ag­zal­ýar. Şun­luk­da, Sel­ju­gyň – Oguz han ata­my­zyň ýig­ri­mi dört ag­ty­gy­nyň iň kör­pe­si Ky­ny­gyň ne­be­re­le­rin­den bo­lan, ge­pi diň­len­ýän bar­jam­ly ki­şi­niň Ma­we­ran­nahr­da peý­da bol­ma­gy, el­bet­de, Gaz­na­ly­lar köş­gü­ni yn­ja­lyk­dan ga­çyr­ýar. Sel­ju­gyň we onuň ogul­la­ry­nyň ab­ra­ýy ar­typ baş­la­ýar. Şo­nuň üçi­nem bu iki uly güý­jüň – Gaz­na­ly döw­le­ti bi­len sel­juk­la­ryň ara­syn­da­ky gap­ma-gar­şy­ly­gyň il­kin­ji ala­mat­la­ry ýü­ze çyk­ýar. Ýo­kar­da ady tu­tu­lan ta­ryh­çy­la­ryň ýaz­gy­la­ryn­da ol gap­ma-gar­şy­lyk dür­li hä­si­ýet­de tes­wir­len­se-de, ta­ry­hy mag­lu­mat­la­ryň ähe­ňi türk­men­le­riň-sel­juk­la­ryň esa­sy bir za­dy – ýa­şa­mak üçin ýurt göz­län­dik­le­ri­ni su­but ed­ýär. Bu gap­ma-gar­şy­ly­gy Ga­ra­han­ly­lar öz bäh­bit­le­ri üçin ula­nyp­dyr­lar, olar köp ha­lat­da sel­juk­lar­dan he­der edip hem-de Gaz­na­ly­lar bi­len dil düw­şüp, ola­ryň – sel­juk­la­ryň gar­şy­sy­na hi­le­li, hy­ýa­nat­çy­lyk­ly sy­ýa­sat ýö­re­dip­dir­ler. Sel­juk­ly türk­men­le­riň he­mi­şe­lik otu­rym­ly­laş­mak üçin ýer göz­län­dik­le­ri­ni, Gaz­na­ly köş­gi bi­len oň­şuk­ly ýa­şa­ma­ga çal­şan­dyk­la­ry­ny ta­ry­hy ýaz­gy­lar in­kär ede­nok. Sel­juk­ly türk­men­le­riň Gaz­na­ly­lar döw­le­ti bi­len ag­zy­bir ýa­şa­mak is­län­di­gi ser­ker­de hök­mün­de Mu­ham­met Tog­rul be­giň, Da­wut Çag­ry be­giň we Mu­sa Ýab­gu­nyň öňe çy­kan ýyl­la­ry has-da duý­lup dur. Ola­ryň sol­tan Mah­myt Gaz­na­ly­dan öz­le­ri­niň Ho­ra­sa­na gel­me­gi­ne eja­za ber­me­gi­ni ha­ýyş et­mek­le­ri-de mu­ňa gü­wä geç­ýär. Hut şu mak­sat bi­len olar Gaz­na­ly köş­gü­ne bir­nä­çe ge­zek il­çi hem ýol­la­ýar­lar. Em­ma Gaz­na­ly­la­ryň ta­ry­hy­ny ýa­zan, emir Mah­my­da we onuň og­ly Ma­su­da ýa­kyn adam­la­ryň bi­ri bo­lan Abu-l Fazl Beý­ha­ky­nyň sel­juk­lar ba­bat­da­ky ga­ra­ýyş­la­ry dog­ru­syn­da bir söz di­ýil­me­li bol­sa, me­ge­rem, «ol köş­güň sel­juk türk­men­le­ri­ne gar­şy alyp ba­ran sy­ýa­sa­ty­ny adyl gör­kez­mek is­läp­dir» diý­se bo­lar­dy. «Ta­ry­hy Beý­ha­ky­nyň» aw­to­ry sel­juk­la­ry tankytlaýar. Em­ma bel­li türk­men aly­my Ý.Ata­gar­ry­ýew Mu­ham­met Tog­rul be­giň şah­sy­ýe­ti ha­kyn­da­ky ma­ka­la­syn­da mu­ny in­kär ed­ýän şeý­le bir de­li­li ge­tir­ýär: fran­suz pro­fes­so­ry Enn Lemb­te türk­men-sel­juk ser­ker­de­le­ri­niň he­re­ket­le­ri­ni Gaz­na­ly­la­ryň­ka ga­ra­nyň­da, yn­san­per­wer ha­sap­la­ýar. Diý­mek, türk­men-sel­juk döw­le­ti dö­re­män bil­jek däl­di, ol ta­ry­hyň em­ri­di diý­se bo­lar.
Sel­juk 107 ýa­şap ara­dan çyk­ýar we ket­hu­da­lyk onuň uly og­ly Ys­ra­ýy­la geç­ýär. Şon­dan soň, has ta­ky­gy, 992-nji ýyl­dan tä 1040-njy ýy­la çen­li türk­men­ler sy­ýa­sy çyl­şy­rym­ly­ly­gy baş­dan ge­çir­ýär­ler. Olar Ga­ra­han­ly­lar, hu­su­san-da Gaz­na­ly­lar köş­gi ta­ra­pyn­dan garşylyga duçar bolupdyr. Mah­myt we Ma­sud Gaz­na­ly­nyň bia­dyl he­re­ket­le­ri, äs­ger­mez­çi­li­gi sel­juk türk­men­le­ri­niň deg­na­sy­na deg­ýär, oguz­la­ryň ky­nyk ti­re­sin­den, Sel­ju­gyň ag­ty­gy Mu­ham­met Tog­rul be­giň we Da­wut Çag­ry be­giň ser­ker­de­lik eden döw­rün­de bol­sa, bu dart­gyn­ly­lyk has-da ýi­ti­le­şip­dir.
1025-1026-njy ýyl­lar­da dört müň öý­li türk­men Mah­myt Gaz­na­ly­nyň rug­sat ber­me­gi bi­len Amy­der­ýa­dan ge­çip, Ho­ra­sa­na ara­laş­ýar. Olar Tog­rul we Çag­ry be­giň ka­ka­sy Mi­ka­ýy­lyň do­ga­ny Ys­ra­ýyl ölen­den soň, onuň eýe­siz ga­lan go­şun­la­ry­dy. Ys­ra­ýy­lyň ölü­mi­ni gu­ran, ýag­ny, ony hi­le bi­len köş­gü­ne ge­ti­rip, el-aýa­gy­ny gan­dal­lap Hin­dis­tan­da ben­di­lik­de çüý­re­de­nem Mah­myt Gaz­na­ly­dy, ol bu türk­men­le­ri-de wa­da bi­len özü­ne gul­lu­ga al­ýar. Ýer bö­lüp ber­se-de, sol­tan Mah­myt ola­ra iki es­se sal­gyt sa­lyp­dyr, sal­gyt tö­le­mä­ge gur­by çat­ma­dyk­laryň bol­sa öý­le­ri­ni ýa­kyp-ýan­dy­ryp, ogul-gyz­la­ry­ny gul-gyr­nak edip­dir. Gaz­na­ly­la­ryň Ho­ra­san­da­ky sal­gyt ýyg­naý­jy­la­ry­nyň üs­ti bi­len türk­men­le­ri bi­re­him ta­la­ýyş­la­ry ba­ra­da Beý­ha­ky­nyň ta­ry­hyn­da mag­lu­mat­lar bar.
1027-nji ýyl­da je­bir-sü­te­me çy­da­ma­dyk türk­men­ler pit­ne tu­ruz­ýar­lar, em­ma pit­ne gaz­na­ly­lar ta­ra­pyn­dan ba­sy­lyp ýa­ty­ryl­ýar, on­soň ho­ra­san­ly türk­men­ler bos­gun­ly­ga ýüz ur­ma­ga mej­bur bol­ýar­lar. Ho­ra­san­ly ga­ryn­daş­la­ry­nyň dü­şen agyr gü­ni Mu­ham­met Tog­rul be­giň, Da­wut Çag­ry be­giň sa­byr kä­se­si­ni pü­re-pür ed­ýär.
Gaz­na­ly­lar döw­le­ti­niň ho­ra­san­ly türk­men­ler ba­ba­tyn­da­ky ada­lat­syz sy­ýa­sa­ty «Ta­ry­hy Beý­ha­ky­da» şeý­le be­ýan edil­ýär: «Mah­myt Gaz­na­ly ölen­den soň tag­ta çy­kan og­ly Ma­sud ho­ra­san­ly türk­men­le­riň ser­ker­de­le­ri Ýag­my­ry, Bu­ga­ny, Gök­da­şy we Gy­zy­ly al­da­wa sa­lyp, ola­ry öl­dür­me­gi ni­ýe­ti­ne düw­ýär. Em­ma emi­riň bu pi­ri­mi­ni köşk we­zi­ri Ho­ja Abul Ka­sym Ah­met ibn Ha­san una­ma­ýar. Ol sel­juk­ly türk­men­ler bi­len ara­lyk­da tu­taş­ýan oduň ul­la­kan ýan­gy­na öw­rül­mek how­pun­dan gor­kup, şeý­le diý­ýär: «Ola­ryň ser­ker­de­le­ri­ni öl­dür­mek paý­has­ly­lyk däl, şeý­dil­se, türk­men­ler bi­ze ynam et­mez­ler, bu ýal­ňyş­lyk­dyr».
Gaz­na­ly­lar döw­le­ti bi­len sel­juk­ly türk­men­le­riň ara­syn­da­ky gar­şy­lyk 1035-nji ýyl­da ýet­jek de­re­je­si­ne ýe­tip­dir, sel­juk türk­men­le­ri­niň bar­ha kuw­wat­lan­ýan­dy­gy­na ma­gat göz ýe­ti­ren Ma­sud Gaz­na­ly olar bi­len yla­la­şy­ga gel­mek is­le­ýär. Ol Tog­rul be­gi, Çag­ry be­gi we Mu­sa Ýab­gu­ny özü­ne gul­lu­ga ça­gyr­ýar, her­si­ne at, ýa­rag, ha­lat-ser­paý ýol­la­ýar. Em­ma Gaz­na­ly köş­gü­ne in­di türk­men­le­riň yna­my ga­çyp­dy. Olar ha­lat-ser­paý­dan ýüz öwür­ýär­ler, bu bol­sa Mu­ham­met Tog­ru­lyň we Çag­ry be­giň Ma­su­da açyk uruş yg­lan et­di­gi­di, olar aý­gyt­ly he­re­ke­te baş­la­ýar­lar we 1037-nji ýy­lyň ýa­zyn­da Mer­we gir­ýär­ler.
Mer­wiň sel­juk­ly türk­men­ler ta­ra­pyn­dan eýe­le­ni­şi­ni Mir­hond «Rau­zat-as-Sa­fa» ese­rin­de şeý­le be­ýan ed­ýär: Ma­sud Gaz­na­ly­nyň go­şun ser­ker­de­ba­şy­sy Bek­tug­dy türk­men­ler­den ýeň­len­den soň, Merw­den çy­kyp Ni­şa­pu­ra, so­ňam De­his­ta­na gid­ýär. Mer­wiň hor­mat go­ýul­ýan da­nyş­ment­le­ri­niň üçü­si türk­men­le­riň ýa­ny­na ge­lip, Tog­rul be­ge Ma­sud Gaz­na­ly­nyň Merw ha­kyn­da ala­da et­mez­li­gi ne­ti­je­sin­de, ila­tyň ha­lys to­zan­dy­gy­ny aý­dyp, kö­mek so­ra­ýar­lar. Tog­rul beg ola­ry diň­län­soň, merw­li­le­re he­ma­ýat et­jek­di­gi­ne söz ber­ýär. Ol şä­her­den ga­çyp gi­den bos­gun­la­ry yzy­na ça­gyr­ýar, ter­tip-düz­gü­ni ýo­la goý­ýar.
Merw­li­le­riň ga­la­nyň aça­ry­ny sel­juk­ly türk­men­le­re meý­le­tin gow­şu­ran­dyk­la­ry­ny eşi­den Gaz­na­ly­la­ryň go­şu­ny ser­ker­de Bek­tug­dy­nyň ýol­baş­çy­ly­gyn­da bu ýe­re gel­ýär. Uly sö­weş bo­lup, sel­juk­ly türk­men­ler ýe­ňiş ga­zan­ýar. Mir­hond şol sö­weş ha­kyn­da şeý­le ýaz­ýar: «Ba­tyr­dyk­la­ry­na hem güýç­lü­dik­le­ri­ne ga­ra­maz­dan, sel­juk­lar öz­le­ri­ne gü­nä geç­me­gi we re­him­li­li­gi ka­da edi­nip­dir­ler. Olar ýeň­len go­şu­na re­him-şe­pa­gat kyldylar, es­ger­le­ri­ne ga­çan duş­ma­ny kow­ma­gy, el­le­ri­ni ga­na bu­la­ma­gy ga­da­gan et­di­ler…»
Şon­dan la­ýyk bir ýyl soň, 1038-nji ýyl­da Mu­ham­met Tog­rul beg Ni­şa­pur şä­he­ri­ni eýe­le­ýär. Bu şä­he­riň ju­ma met­ji­din­de Tog­rul be­giň ady­na hut­ba na­ma­zy okal­ýar, bu se­ne türk­men-sel­juk döw­le­ti­niň dö­rän wag­ty­dyr. Ma­sud Gaz­na­ly iki ýyl­dan soň, 1040-njy ýy­lyň 23-nji ma­ýyn­da Daň­da­na­kan­da sel­juk­ly türk­men­le­riň go­şu­ny bi­len çak­nyş­ýar. Bu sö­weş­de Gaz­na­ly­lar ýe­ňil­ýär­ler. Şol gün türk­men ta­ry­hy­nyň iň şöh­rat­ly sa­hy­pa­la­ry­nyň bi­ri­dir.
Sa­rah­sy we Mer­wi, umu­man, Gün­do­gar Ho­ra­sa­ny öz aga­sy Da­wut Çag­ry be­giň ga­ra­ma­gy­na go­ýup, Mu­ham­met Tog­rul beg on müň­ler­çe at­la baş bo­lup, gün­ba­ta­ra gid­ýär. 1055-nji ýyl­da Bag­da­dy, soň tu­tuş Yra­gy eýe­läp, Reý şä­he­ri­ni paý­tag­t di­ýip yg­lan ed­ýär. Sel­juk­lar döw­le­ti git­di­gi­çe güýç­le­nip, tä­ze-tä­ze ül­ke­le­ri özü­ne ber­kid­ýär. Şun­luk­da, Sel­juk ne­be­re­sin­den bo­lan türk­men­le­riň at-ab­ra­ýy art­ýar. Olar har­by ba­tyr­ly­gyn­dan öt­ri, re­him-şe­pa­gat­ly­ly­gy bi­len-de ta­na­lyp baş­la­ýar.
Ni­şa­pu­ra ge­lip, Mu­ham­met Tog­rul beg Ma­sud Gaz­na­ly­nyň tag­ty­na geç­ýär. Ýer­li hal­kyň sy­lag­ly adam­la­ry­ny mas­la­ha­ta ça­gy­ryp, ola­ryň ar­zy-ha­ly­ny diň­le­ýär. Ni­şa­pur­ly­la­ryň özü­ne ho­şa­maý ga­ra­ýan­dyk­la­ry­ny göz öňü­ne tu­tup, sol­tan ila­ty iki ýyl­lap sal­gyt tö­le­mek­den bo­şad­ýan­dy­gy­ny yg­lan ed­ýär. Türk­men­le­riň-sel­juk­la­ryň gu­ran tä­ze döw­le­ti­niň ber­ke­me­gi­ne Tog­rul be­giň hut şu hä­si­ýet­le­ri hem uly ýar­dam ed­ýär. «Mä­lik-al-mülk» de­re­je­si yk­rar edi­len Mu­ham­met Tog­rul beg ýö­ri­şi­niň bü­tin do­wa­myn­da öňün­den çy­kan il­le­riň kö­pü­si­ni gan­dö­kü­şik­siz, pa­ra­hat­çy­lyk­ly ýol bi­len özü­ne ta­byn ed­ýär.
* * *
Ta­ryh­çy Gar­di­zi «Zeýn Al-An­bar» at­ly ki­ta­byn­da türk­men ser­ker­de­si Da­wut Çag­ry be­giň re­him­dar­ly­gy, mert­li­gi bi­len bag­ly şeý­le wa­ka­ny gür­rüň ber­ýär.
Türk­men­le­riň il­çi­le­ri emir Ma­sud Gaz­na­ly­nyň go­şun ser­ker­de­si Ha­jyb Bek­tug­dy­nyň ýa­ny­na ge­lip, emi­riň öz­le­ri üçin ýa­şar ýa­ly Wa­tan, mal­la­ry üçin ýaz­lag ber­me­gi­ni so­ra­ýar­lar. Em­ma Bek­tug­dy türk­men il­çi­le­ri­niň ýü­zü­ni alyp, ko­wup goý­ber­ýär. Mu­nuň bi­le­nem çäk­len­män, ola­ryň sa­ny ju­da az bo­lan go­şu­ny­nyň üs­tü­ne ço­zup, ýe­sir dü­şen­le­ri­ni za­lym­lyk bi­len gy­ryp, ta­laň­çy­lyk ed­ýär. Bu ha­ba­ry Da­wut Çag­ry be­ge ýe­tir­ýär­ler. Ol go­şu­ny bi­len ge­lip, Bek­tug­dy­nyň go­şu­ny­na gar­şy sö­we­şe gir­ýär. Şol ýo­wuz sö­weş­de ýeň­lip bar­ýan­dyk­la­ry­ny gö­rüp, Bek­tug­dy gaç­ýar, emi­riň beý­le­ki bir ser­ker­de­si ibn Aly ibn Mi­ka­il bol­sa, türk­men­le­re gar­şy mert du­rup sö­weş­ýär. Onuň mert­li­gi­ne Da­wut Çag­ry be­giň göw­ni ýet­ýär we öl­dür­män, tus­sag ed­ýär.
Gar­di­zi­niň Daň­da­na­kan sö­we­şi ba­ra­da­ky gür­rü­ňi bol­sa, türk­men­le­riň har­by sun­ga­ty­nyň gaz­na­ly­la­ry ne­neň-ni­çik­si he­der et­di­ren­di­gi­ni gör­kez­ýär. 1040-njy ýy­lyň 23-nji ma­ýyn­da bo­lan şol sö­weş­de Ma­sud Gaz­na­ly­nyň go­şu­ny al­jy­raň­ňy we gor­ku­ly ha­la düş­ýär. «Gün do­gan­da (gör­se­ler), äh­li ýa­py­la­ryň, ba­ýyr­la­ryň we ga­ýa­la­ryň ýü­zü­ni türk­men­ler eýe­läp­dir, şun­luk­da, gaz­na­ly­lar go­şu­ny­nyň ýo­lu­ny bök­däp­dir­ler. Mu­ny gö­rüp, emir Ma­sud ur­şa taý­ýar­lan­ma­ga buý­ruk ber­di.
Go­şun ny­za­ma dü­zü­lip, sö­weş ter­ti­bi­ne gel­di we sap-sap bo­lup, öňe süý­şüp baş­la­dy. Türk­men­le­rem sö­weş ýag­da­ýy­na gir­di­ler, har­by däp­le­ri­ne gö­rä, at­ly ny­za­ma dü­zül­di­ler».
Türk­men­le­riň 16 müň adam­dan yba­rat go­şu­ny­ny gö­ren emir Ma­sud sö­we­şe ge­len­di­gi­ne ökü­nip, şeý­le diý­ýär: «Öňü­miz­de bu­la­şyk bir iş dur. Ma­ňa Hy­ra­da git­mek we pa­ra­hat­çy­lyk ba­ra­da yla­la­şyk bag­laş­mak ge­rek­di. In­di giç. Hu­daý kys­ma­ty­my­za nä­me ýa­zan bol­sa, gö­rü­ber­me­li bo­lar-da…»
Şun­luk­da, Mu­ham­met Tog­rul sol­tan Amy­der­ýa­dan Ýewf­rat der­ýa­sy ara­ly­gy­ny eýe­läp, ägirt uly im­pe­ri­ýa­ny dö­red­ýär. Bag­da­dy eýe­län­den soň (1055ý.) oňa «Gün­do­ga­ryň we gün­ba­ta­ryň sol­ta­ny hem-de pa­ty­şa­sy» di­ýen un­wan be­ril­ýär. 1059-1060-njy ýyl­lar­da bol­sa, «Dün­ýä­niň da­ýan­jy we di­niň ynan­jy» di­ýen de­re­je be­ril­ýär, hor­ma­ty­na pul zik­ge­le­nip, onuň bu ady şol pu­la ýa­zyl­ýar.
Ta­ryh Mu­ham­met Tog­rul beg ba­ra­da ýag­şy söz­le­ri bi­ze mi­ras gal­dy­ryp­dyr. Ine, şo­la­ryň bi­ri:
XII asyr ta­ryh­çy­sy Yma­med­din Ys­py­ha­ny­da şeý­le mag­lu­mat bar: 1038-nji ýyl­da sel­juk­lar Ni­şa­pu­ra ge­len­de, Re­me­zan aýy eken. Go­şun şol ýag­daý­da şä­he­ri ta­la­mak­çy bo­lan­da, Tog­rul beg mu­ňa gar­şy çy­kyp, şeý­le diý­ýär: «Hä­zir­ki ke­ra­mat­ly aý­da ila­ty go­ra­ma­gyň de­re­gi­ne ta­la­sak, öz-özü­mi­zi mas­ga­ra­la­dy­gy­myz we şan-şöh­ra­ty­my­zy ýi­tir­di­gi­miz bo­lar».
* * *
XIII asyryň baş­lar­ynda kel­te aýak­ly ýa­by mü­nen gy­ýyk göz­li Çin­giz han go­ja­man ta­ry­hyň için­den gy­ly­jy­ny bu­laý­lap ge­çip, gül­läp ösen yn­sa­ny­ýet me­de­ni­ýe­ti­niň ba­şyn­dan mu­sal­lat in­der­di. Onuň or­ta azi­ýa­ly halk­la­ry nä­hi­li ga­ra gü­ne du­çar eden­di­gi­ne ta­ry­hyň sa­hy­pa­la­ry şa­ýat­lyk ed­ýär. Şol ga­la­gop­ly za­ma­na ha­kyn­da ta­ryh­çy Ha­fiz-i-Ab­ru jug­ra­fi­ýa bo­ýun­ça ýaz­gy­la­ryn­da bir hes­ret­li wa­ka­ny gür­rüň ber­ýär. Özü­niň eý gör­ýän ag­ty­gy, Ça­ga­ta­ýyň og­ly Mu­tu­gen sö­weş­le­riň bi­rin­de gur­ban bo­lan­da, Çin­giz han der­ga­zap bo­lup, Mer­wi ýu­mur­ma­ga buý­ruk ber­ýär. Gö­zel şä­her ýa­ky­lyp-ýan­dy­ryl­ýar…
Şeý­le ga­za­ba çy­da­ma­dyk bos­gun­lar Ana­do­lu­da­ky, Yrak­dyr Si­ri­ýa­da­ky sel­juk emir­lik­le­ri­ne sa­ry kow­çum-kow­çum bo­lup süý­şüp ug­ra­ýar­lar. Şol bos­gun­la­ryň için­de ba­sy­ba­ly­jy­la­ra gar­şy gö­re­şip, 1231-nji ýyl­da we­pat bo­lan türk­men ser­ker­de­si Je­la­let­din Meň­li­bur­nuň egin­de­şi Sü­leý­man beg hem bo­lupdyr. Dört ýüz tö­we­re­gi at­ly­sy bi­len Ana­do­la ta­rap bar­ýar­ka ýol­da Ýewf­rat der­ýa­syn­dan ge­çi­len­de, Sü­leý­man be­giň kys­ma­ty ters ge­lip, der­ýa gark bol­ýar. Ser­ker­de­le­ri­niň ölü­mi ze­rar­ly al­jy­raň­ňy­ly­ga dü­şüp, umyt­syz­lyga uç­ran bos­gun­la­ryň bir bö­le­gi yza – Ho­ra­sa­na dön­ýär. Be­giň aýa­ly Ha­ýy­ma ene bol­sa, ogul­la­ry bi­len Ana­do­la ta­rap ýo­lu­ny do­wam ed­ýär. Ol ýer­dä­ki sel­juk sol­ta­ny Alaet­din Keý­ku­bat­dan pe­na is­le­ýär. Enä­niň og­ly Är­tog­ru­lyň ga­nym Çin­gi­ziň leş­ger­le­ri bi­len gar­py­şyk­da özü­ne eden ýag­şy­ly­gyn­dan soň, on­dan göw­ni bi­ten sol­tan Sö­güt et­ra­by­ny bu­la­ra ber­ýär.
Şun­luk­da, ba­tyr­ly­gy we paý­has­ly­ly­gy bi­len sol­ta­na özü­ni al­dy­ran Är­tog­ru­la Üç­be­gi di­ýen hor­mat­ly at be­ril­me­gin­den – XIII asy­ryň ahyr­la­ryn­dan baş­la­nan hem-de Är­tog­rul Ga­zy­nyň og­ly Os­ma­nyň hyz­ma­ty bi­len 1299-njy ýyl­da öz­baş­dak Os­man beg­li­gi di­ýen at alan, git­di­gi­çe kuw­wat top­lan tä­ze bir türk­men-sel­juk döw­le­ti – Os­man­ly döw­le­ti ta­ryh sah­na­syn­da peý­da bol­ýar. Bu döw­let özü­niň be­ýik sol­tan­la­ry­nyň hyz­ma­ty bi­len 6 asyr­da­nam uzak wagt­lap, ja­ha­nyň çar kün­jü­ne üz­nük­siz tä­si­ri­ni ýe­ti­rip dur­ýar…

Hem­ra HU­DAÝ­GU­LY­ÝEW,
žurnalist.

Gyzykly bolup bilerЕЩЕ ОТ АВТОРА