Du­ri­an – ýakymsyz ys­ly mi­we

Tä­sin mi­we

Ýakymsyz ysy bi­len ta­pa­wut­lan­ýan da­şy ti­ken­li we ägirt uly tro­pik mi­we­le­riň bi­ri hem du­ri­an­dyr. Ata Wa­ta­ny Gü­nor­ta-Gün­do­gar Azi­ýa ha­sap­lan­ýan bu mi­we ma­laý di­lin­dä­ki «du­ri» sö­zün­den ge­lip çy­kyp, «ti­ken» diý­me­gi aň­lad­ýar. Ajym­tyk ta­ga­my bo­lan bu mi­wäni ýa­kym­syz ýi­ti ysy se­bäp­li jem­gy­ýet­çi­lik ulag­la­ryn­da we myh­man­ha­na­lar­da iý­mek ga­da­gan edil­ýär. Ma­laý­zi­ýa­da, Tai­land­da, Wýet­nam­da, Hin­dis­tan­da we In­do­ne­zi­ýa­da ös­dü­ri­lip ýe­tiş­di­ril­ýän du­ri­an mi­we­si C, B wi­ta­mi­nleri­niň, ka­liý, mag­niý we de­mir ýa­ly peý­da­ly mi­ne­ral­la­ryň çeş­me­si ha­sap­lan­ýar. Azi­ýa­da «Mi­we­le­riň şa­sy» ady bi­len ta­nal­ýan bu mi­wä­niň ulu­ly­gy 30 san­ti­met­re ba­ra­bar bo­lup, ag­ra­my 8 ki­log­ra­ma ýet­ýär. Jekf­ru­ta meň­zeş bu mi­wä­niň da­şy pi­ra­mi­da meň­zeş ti­ken­ler bi­len dü­zü­lip, iýil­ýän bö­le­gi ak özen bi­len bö­lü­nen 5 bö­lek­den yba­rat. Mi­wä­niň iýil­ýän bö­le­gi sa­rym­tyl-gy­zyl reňk­de bo­lup, edil pyr­ty­kal ýa­ly aras­sa­la­nyp iýil­ýär.
Du­ri­an he­mi­şe gök öwüs­ýän agaç­da bit­ýär. Mi­we­si bi­len at­daş aga­jyň şa­ha­sy seý­rek bo­lup, uly ak we gy­zyl gül­le­ri bol­ýar. Adat­ça, bu aga­jyň gül­le­ri gi­je­si­ne açyl­ýar we ary­lar ta­ra­pyn­dan to­zan­lan­dy­ryl­ýar. Mi­we­si gö­ni bal­da­gyn­da bit­ýän bu ösüm­li­giň bo­ýy 25-30 met­re ýet­ýär. Gu­rak­çy­ly­ga çy­dam­ly du­ri­an aga­jy çä­ge­söw top­rak­da bit­ýär. 100 ýy­la çen­li ýa­şa­ýan bu agaç 4-6 ýyl­dan soň mi­we be­rip baş­la­ýar. Agaç nä­çe gar­ra­dy­gy­ça, mi­we­si hem şon­ça kö­pel­ýär. Du­ria­nyň ul­la­kan mi­we­le­ri bi­şen­den soň, ga­by­gy ýa­ry­lyp ýe­re ga­çyp baş­la­ýar.

Nä­dip iý­me­li?

Du­ria­nyň go­wy bi­şe­ni­ni saý­la­mak üçin içi­ne ka­kyp gör­me­li. Içi boş ýa­ly eşi­dil­ýän bol­sa, bu iý­mä­ge ýa­ram­ly­sy ha­sap­lan­ýar. Ýiti ysly mi­wä­ni da­şar­da kes­mek we der­rew iý­mek mas­la­hat be­ril­ýär. Dün­ýä­niň ek­zo­tik mi­we­le­ri­niň ara­syn­da bi­rin­ji orun­da dur­ýan du­ri­an ter­li­gi­ne iýil­mek bi­len bir ha­tar­da, gu­ra­dy­lan, gap­la­nan we jem gör­nü­şin­de eks­port edil­ýär. Mi­wä­niň ga­by­gy ba­ly­gy tüs­se­de ka­kat­mak üçin peý­da­la­nyl­ýar. Mi­wä­niň dü­zü­min­de kü­kürt (ami­no­kis­lo­ta­lar we fer­ment­ler) sak­lan­ýan­dy­gy se­bäp­li, por­sy ys­ly du­ýul­ýar. Tai­land­da her ýy­lyň maý-iýun aý­la­ryn­da bu mi­wä­niň ýe­tiş­me­gi bi­len bag­la­ny­şyk­ly Du­ri­an fes­ti­wa­ly ge­çi­ril­ýär. Dün­ýä­de her ýyl 3 mil­li­on ton­na du­ri­an ha­sy­ly alyn­ýar. Por­sy mi­wä­ni eks­port et­mek­de Ma­laý­zi­ýa, Tai­land we In­do­ne­zi­ýa öň­de­li­gi eýe­le­ýär.