Ekologiýa abadançylygy – durnukly ösüşiň kepili

22-nji aprelde hormatly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedow Gazagystan Respublikasyna iş saparynyň çäklerinde Sebitleýin ekologiýa sammitine we
Araly halas etmegiň halkara gaznasyny esaslandyryjy döwletleriň Baştutanlarynyň Geňeşiniň nobatdaky mejlisine gatnaşdy.

Ir bi­len döw­let Baş­tu­ta­ny­my­zyň aw­to­u­lag ker­we­ni Se­bit­le­ýin eko­lo­gi­ýa sam­mi­ti­niň ge­çi­ril­ýän ýe­ri­ne – «EXPO» hal­ka­ra ser­gi­ler mer­ke­zi­ne bar­dy. Bu ýer­de hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­miz Ser­dar Berdimuhamedowy Ga­za­gys­tan Res­pub­li­ka­sy­nyň Pre­zi­den­ti Ka­sym-Žo­mart To­ka­ýew mä­hir­li gar­şy­la­dy. Ýo­ka­ry de­re­je­li du­şu­şy­ga köp san­ly döw­let Baş­tu­tan­la­ry, hal­ka­ra gu­ra­ma­la­ryň ýol­baş­çy­la­ry we we­kil­le­ri ça­gy­ryl­dy.
Sam­mi­tiň öňü­sy­ra­syn­da we­ki­li­ýet ýol­baş­çy­la­ry «RES 2026 EXPO» hal­ka­ra ser­gi­si bi­len ta­nyş­dy­lar. Türk­me­nis­ta­nyň «RES 2026 EXPO» hal­ka­ra ser­gi­sin­dä­ki mil­li pa­wil­ýo­ny döw­le­ti­mi­ziň baý me­de­ni mi­ra­sy­nyň we hä­zir­ki za­man eko­lo­gi­ýa ul­ga­myn­da ga­za­nan üs­tün­lik­le­ri­niň öz­bo­luş­ly saz­la­şy­gy­nyň aý­dyň be­ýa­ny­na öw­rü­lip, kö­pu­gur­ly gym­mat­lyk­la­ry bi­len myh­man­la­ryň ün­sü­ni çek­ýär. Ýur­du­my­zyň we­ki­li be­lent mer­te­be­li myh­man­la­ry pa­wil­ýon bi­len ta­nyş­dy­ryp, eks­po­zi­si­ýa­da Türk­me­nis­ta­nyň gaý­ta­lan­ma­jak te­bi­ga­ty we baý me­de­ni­ýe­ti bi­len bir ha­tar­da, ýur­du­my­zyň daş­ky gur­şa­wy go­ra­mak ba­bat­da alyp bar­ýan işi­niň esa­sy ugur­la­ry­nyň, bu ul­gam­da dur­mu­şa ge­çi­ril­ýän baş­lan­gyç­la­ryň, mak­sat­na­ma­la­ryň, tas­la­ma­la­ryň hem öz be­ýa­ny­ny tap­ýan­dy­gy­ny aýt­dy.
Ser­gi bi­len ta­nyş­lyk­dan soň­ra we­ki­li­ýet ýol­baş­çy­la­ry «Dur­nuk­ly gel­jek ba­ra­da umu­my ga­ra­ýyş» mow­zu­gyn­da gu­ral­ýan Se­bit­le­ýin eko­lo­gi­ýa sam­mi­ti­niň ple­nar mej­li­si­niň ge­çi­ril­jek ýe­ri­ne – Kong­res­ler mer­ke­zi­ne gel­di­ler. Bi­le­lik­de su­ra­ta düş­mek da­ba­ra­syn­dan soň­ra, ple­nar mej­lis öz işi­ne baş­la­dy. Sam­mi­tiň gün ter­ti­bi­ne te­bi­gy eko­lo­gik tö­wek­gel­çi­lik­le­re yk­dy­sa­dy taý­dan dur­nuk­ly­lyk we uý­gun­laş­mak, se­bit­de azyk howp­suz­ly­gy, te­bi­gy se­riş­de­le­ri dur­nuk­ly do­lan­dyr­mak, ho­wa­nyň ha­pa­lan­ma­gy­na gar­şy gö­reş­mek, eko­lo­gi­ýa mak­sat­la­ry­ny ga­zan­ma­gyň me­ha­nizm­le­ri, ada­lat­ly, inkl­ýu­ziw ge­çiş, eko­lo­gi­ýa we san­ly tej­ri­be­ler bi­len bag­ly bir­nä­çe wa­jyp me­se­le­ler gi­ri­zil­di.
Pre­zi­dent Ka­sym-Žo­mart To­ka­ýew hem­me­le­ri mä­hir­li mü­bä­rek­läp, ça­ky­ly­gy ka­bul edip, sam­mi­te gat­naş­ýan­dyk­la­ry üçin ho­şal­lyk bil­dir­di hem-de döw­let Baş­tu­tan­la­ry­nyň, hal­ka­ra gu­ra­ma­la­ryň we hyz­mat­daş­la­ryň gat­naş­ma­gy­nyň bu çä­rä­niň äh­mi­ýe­ti­ni art­dyr­ýan­dy­gy­ny bel­le­di. Soň­ra sam­mi­te gat­na­şy­jy­la­ra söz be­ril­di.
Hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­miz öz çy­ky­şyn­da sam­mi­te gat­na­şy­jy­la­ry mä­hir­li mü­bä­rek­läp, Ga­za­gys­tan Res­pub­li­ka­sy­nyň Pre­zi­den­ti Ka­sym-Žo­mart To­ka­ýe­we Se­bit­le­ýin eko­lo­gi­ýa sam­mi­ti­ni ça­gyr­mak ba­ra­da­ky baş­lan­gy­jy, bil­di­ri­len myh­man­sö­ýer­lik hem-de bu çä­rä­niň ýo­ka­ry gu­ra­ma­çy­lyk de­re­je­si üçin min­net­dar­lyk bil­dir­di.
«Bu fo­rum aý­ra­tyn mö­hüm wa­ka bo­lup dur­ýar. Il­kin­ji ge­zek bi­ziň ýurt­la­ry­myz ta­ra­pyn­dan iň ýo­ka­ry döw­let de­re­je­sin­de gi­ňel­di­len eko­lo­gi­ýa gün ter­ti­bi top­lum­la­ýyn, bi­te­wi we ha­ky­ky se­bit öl­çe­gin­de ara al­nyp mas­la­hat­la­şyl­ýar. Bu bol­sa, bi­ziň pi­ki­ri­miz­çe, daş­ky gur­şa­wy go­ra­ma­gyň, ho­wa­nyň üýt­ge­me­gi­niň mö­hüm me­se­le­le­ri­ni we olar bi­len bag­ly dur­muş ugur­ly me­se­le­le­ri çöz­mek­de has tä­sir­li, ul­gam­la­ýyn, gel­je­gi uly çe­me­leş­me­le­re geç­mä­ge äh­li gat­na­şy­jy döw­let­le­riň taý­ýar­dy­gy­nyň aý­dyň gör­ke­zi­ji­si­dir» di­ýip, döw­let Baş­tu­ta­ny­myz aýt­dy we Türk­me­nis­ta­nyň şu fo­ru­my hut şeý­le ma­ny-maz­mun­da ka­bul ed­ýän­di­gi­ni bel­läp, ony eko­lo­gi­ýa, suw se­riş­de­le­ri­ni re­je­li peý­da­lan­mak, eko­lo­gik ösü­şiň beý­le­ki äh­mi­ýet­li ugur­la­ry, yk­dy­sa­dy, yn­san­per­wer, hu­kuk hä­si­ýet­li me­se­le­ler ba­ra­da pi­kir alyş­mak, oňyn tek­lip­le­ri we baş­lan­gyç­la­ry öňe sür­mek bo­ýun­ça ne­ti­je­li meý­dan­ça öwür­mä­ge hem­me­ta­rap­la­ýyn ýar­dam ber­mä­ge taý­ýar­dy­gy­ny tas­syk­la­dy.
Hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­miz ser­he­tüs­ti suw se­riş­de­le­ri­ni re­je­li we ada­lat­ly peý­da­lan­mak me­se­le­si­niň aý­ra­tyn ün­si ta­lap ed­ýän­di­gi­ni aý­dyp, bu me­se­le­de Türk­me­nis­ta­nyň res­mi ga­ra­ýyş­la­ry­ny be­ýan et­di. Bel­le­ni­li­şi ýa­ly, ýur­du­myz ser­he­tüs­ti der­ýa­lar we suw akym­la­ry bo­ýun­ça suw me­se­le­le­ri­niň şu üç esa­sy ýö­rel­gä­niň, hu­su­san-da, suw me­se­le­le­ri bo­ýun­ça esa­sy kon­wen­si­ýa­la­ryň, beý­le­ki hal­ka­ra na­ma­la­ryň berk ber­jaý edil­me­gi, ser­he­tüs­ti der­ýa­la­ryň ug­run­da ýer­leş­ýän äh­li döw­let­le­riň bäh­bit­le­ri­niň deň de­re­je­de göz öňün­de tu­tul­ma­gy, bu işe hal­ka­ra gu­ra­ma­la­ryň, il­kin­ji no­bat­da, Bir­le­şen Mil­let­ler Gu­ra­ma­sy­nyň giň­den gat­naş­ma­gy ýö­rel­ge­le­ri­niň esa­syn­da çö­zül­me­gi­niň ta­rap­da­ry bo­lup çy­kyş ed­ýär.
Türk­me­nis­tan BMG-niň ho­wan­dar­ly­gyn­da Mer­ke­zi Azi­ýa ýurt­la­ryn­da suw­dan peý­da­lan­mak me­se­le­le­ri bo­ýun­ça se­bit ge­ňe­şi­ni dö­ret­mek baş­lan­gy­jy bi­len çy­kyş et­di. Bu ge­ňeş suw ul­ga­myn­da ta­gal­la­la­ry ut­gaş­dyr­ýan ne­ti­je­li dü­züm bo­lup bi­ler. Ýur­du­myz, şol bir wag­tyň özün­de, Ha­zar deň­zi se­bi­ti­ne gir­ýän döw­let bo­lup, Ha­zar deň­zi­niň äh­li eko­lo­gik me­se­le­le­ri ba­bat­da iş­jeň çy­kyş ed­ýär.
Sam­mi­tiň ne­ti­je­le­ri bo­ýun­ça «Mer­ke­zi Azi­ýa­da eko­lo­gi­ýa raý­daş­ly­gy» at­ly eko­lo­gi­ýa we dur­nuk­ly ösüş ba­bat­da se­bit­le­ýin hyz­mat­daş­lyk ha­kyn­da Mer­ke­zi Azi­ýa döw­let­le­ri­niň Baş­tu­tan­la­ry­nyň Jar­na­ma­sy ka­bul edil­di. Bu res­mi­na­ma se­bi­tiň ýurt­la­ry­nyň eko­lo­gik me­se­le­le­ri çöz­mek­de raý­daş­ly­gy­ny ber­ki­dip, Mer­ke­zi Azi­ýa­nyň dur­nuk­ly ösüş we eko­lo­gik me­se­le­ler bo­ýun­ça bi­le­lik­de he­re­ket et­mä­ge taý­ýar­dy­gy­ny dün­ýä jem­gy­ýet­çi­li­gi­ne äş­gär ed­ýär.
* * *
Gü­nüň ikin­ji ýa­ry­myn­da hor­mat­ly Prezidentimiz Ara­ly ha­las et­me­giň hal­ka­ra gaz­na­sy­ny esas­lan­dy­ry­jy döw­let­le­riň Baş­tu­tan­la­ry­nyň Ge­ňe­şi­niň no­bat­da­ky mej­li­si­ne gat­naş­dy.
Pre­zi­dent Ka­sym-Žo­mart To­ka­ýew mej­li­se gat­na­şy­jy­la­ry mü­bä­rek­läp, hä­zir­ki şert­ler­de se­bit hyz­mat­daş­ly­gy­nyň stra­te­gik äh­mi­ýe­ti­ni bel­le­di we Aral deň­zi se­bi­ti­niň eko­lo­gik aba­dan­çy­ly­gy­nyň gaz­na­ny esas­lan­dy­ry­jy ýurt­la­ryň azyk, ener­ge­ti­ka howp­suz­ly­gy­na gö­nü­den-gö­ni tä­sir ed­ýän­di­gi­ni nyg­ta­dy. Soň­ra mej­li­se gat­na­şy­jy­la­ra söz be­ril­di.
Hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­miz çy­ky­şy­nyň ba­şyn­da Ga­za­gys­tan Res­pub­li­ka­sy­nyň Pre­zi­den­ti Ka­sym-Žo­mart To­ka­ýe­we bil­di­ri­len myh­man­sö­ýer­lik hem-de Ara­ly ha­las et­me­giň hal­ka­ra gaz­na­sy­ny esas­lan­dy­ry­jy döw­let­le­riň Baş­tu­tan­la­ry­nyň Ge­ňe­şi­niň şu ge­zek­ki mej­li­si­niň ýo­ka­ry gu­ra­ma­çy­lyk de­re­je­si üçin min­net­dar­lyk bil­dir­di.
«Ara­ly ha­las et­mek, onuň gel­je­gi, deň­ziň se­bi­tin­de ýa­şa­ýan adam­la­ryň yk­ba­ly bi­ziň mer­te­be işi­miz, sy­ýa­sy we ah­lak jo­gap­kär­çi­li­gi­miz­dir. Şol bir wag­tyň özün­de ol mö­hüm eko­lo­gi­ýa, dur­muş, yn­san­per­wer me­se­le­le­ri çöz­mek üçin ýurt­la­ry­my­zyň hem-de hal­ka­ra hyz­mat­daş­la­ry­my­zyň yk­dy­sa­dy, ma­li­ýe, gu­ra­ma­çy­lyk se­riş­de­le­ri­ni, dip­lo­ma­tik ta­gal­la­la­ry­ny bir­leş­dir­mek we ulan­mak ba­bat­da umu­my bor­ju­myz­dyr» di­ýip, hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­miz bel­le­di hem-de Türk­me­nis­ta­nyň 2017 – 2019-njy ýyl­lar­da Ara­ly ha­las et­me­giň hal­ka­ra gaz­na­syn­da baş­lyk­lyk eden döw­rün­de gaz­na­nyň ama­ly we­zi­pe­le­ri­ne jo­gap­kär­çi­lik­li we mak­sat­na­ma­la­ýyn üns be­ren­di­gi­ni, hal­ka­ra dü­züm­ler, il­kin­ji no­bat­da, BMG-niň ýö­ri­te­leş­di­ri­len eda­ra­la­ry­dyr ins­ti­tut­la­ry bi­len öza­ra gat­na­şyk­la­ry anyk­laş­dyr­ma­ga hem-de ut­gaş­dyr­ma­ga aý­ra­tyn äh­mi­ýet be­ren­di­gi­ni ýat­lat­dy.
Hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­miz AHHG-nyň şert­na­ma-hu­kuk bin­ýa­dy­ny kä­mil­leş­dir­mek we döw­re­bap­laş­dyr­mak bo­ýun­ça iş­le­ri çalt­lan­dyr­ma­gy hem-de gel­jek­ki bi­le­lik­dä­ki işiň tä­ze we­zi­pe­le­ri­ni kes­git­le­me­gi tek­lip et­di. Bu işi esas­lan­dy­ry­jy döw­let­le­riň äh­li­si­niň bäh­bit­le­ri­ne la­ýyk­lyk­da ta­mam­la­ma­gy hem-de Aral deň­zi­niň se­bi­ti­niň köp san­ly me­se­le­le­ri­ni çöz­mek bi­len bag­ly tas­la­ma­lar­dyr mak­sat­na­ma­la­ry dur­mu­şa ge­çir­mek­de hal­ka­ra ma­li­ýe ins­ti­tut­la­ry, do­nor­lar bi­len has iş­jeň hyz­mat­daş­lyk et­mä­ge müm­kin­çi­lik dö­ret­mek dog­ry ha­sap­lan­ýar.
«Biz Ara­ly ha­las et­me­giň hal­ka­ra gaz­na­sy­nyň hal­ka­ra dü­züm­ler, il­kin­ji no­bat­da, BMG-niň ýö­ri­te­leş­di­ri­len eda­ra­la­ry we agent­lik­le­ri bi­len öza­ra hyz­mat­daş­ly­gy­nyň de­re­je­si­ni düýp­li hem-de hil taý­dan ýo­kar­lan­dyr­ma­gyň ze­rur­dy­gyn­dan ugur al­ýa­rys» di­ýip, Ar­ka­dag­ly Gah­ry­man Ser­da­ry­myz aýt­dy we Türk­me­nis­ta­nyň dün­ýä­de bo­lup geç­ýän üýt­geş­me­le­ri, şol san­da geo­sy­ýa­sy we yk­dy­sa­dy hä­si­ýet­li ýag­daý­la­ry göz öňün­de tu­tup, Mer­ke­zi Azi­ýa ýurt­la­ry ta­ra­pyn­dan BMG bi­len AHHG-nyň hyz­mat­daş­ly­gy ba­ra­da­ky Baş As­samb­le­ýa­nyň tä­ze Ka­rar­na­ma­sy­ny bi­le­lik­de iş­le­me­gi tek­lip ed­ýän­di­gi­ni nyg­ta­dy.
Mej­li­siň ne­ti­je­le­ri bo­ýun­ça bir­nä­çe res­mi­na­ma gol çe­kil­di. Şo­la­ryň ha­ta­ryn­da Ara­ly ha­las et­me­giň hal­ka­ra gaz­na­sy­ny esas­lan­dy­ry­jy döw­let­le­riň Baş­tu­tan­la­ry­nyň As­ta­na Be­ýan­na­ma­sy; Ara­ly ha­las et­me­giň hal­ka­ra gaz­na­sy­nyň Pre­zi­den­ti­ni saý­la­mak ha­kyn­da AHHG-ny esas­lan­dy­ry­jy döw­let­le­riň Baş­tu­tan­la­ry­nyň Çöz­gü­di; Ga­za­gys­tan Res­pub­li­ka­sy­nyň Ara­ly ha­las et­me­giň hal­ka­ra gaz­na­syn­da baş­lyk­lyk et­me­gi­niň ne­ti­je­le­ri ha­kyn­da Ara­ly ha­las et­me­giň hal­ka­ra gaz­na­sy­ny esas­lan­dy­ry­jy döw­let­le­riň Baş­tu­tan­la­ry­nyň Çöz­gü­di; 26-njy mar­ty Aral deň­zi­niň, Amy­der­ýa­nyň we Syr­der­ýa­nyň hal­ka­ra gü­ni di­ýip yg­lan et­mek ha­kyn­da AHHG-ny esas­lan­dy­ry­jy döw­let­le­riň Baş­tu­tan­la­ry­nyň Çöz­gü­di bar.