Türk­me­nis­ta­nyň hal­ka­ra gat­na­şyk­la­ry ul­ga­myn­da iş­jeň­li­gi­niň yzy­gi­der­li art­ma­gy hormatly Prezidentimiziň çuň­ňur oý­la­ny­şyk­ly we anyk iş­le­ni­lip dü­zü­len sy­ýa­sa­ty­nyň ne­ti­je­si­ne öw­rül­ýär. Şun­da BMG-niň dü­zü­mi­ne gir­ýän iri hal­ka­ra gu­ra­ma­la­ry bi­len hyz­mat­daş­ly­ga aý­ra­tyn äh­mi­ýet be­ril­ýär. Bu ugur­da, il­kin­ji­le­riň ha­ta­ryn­da, ÝUNESKO-ny
gör­kez­mek bo­lar. ÝU­NES­KO Bir­le­şen Mil­let­ler Gu­ra­ma­sy­nyň Bi­lim, ylym we me­de­ni­ýet me­se­le­le­ri bo­ýun­ça ýö­ri­te­leş­di­ri­len eda­ra­sy bo­lup, esa­sy mak­sa­dy bi­lim, ylym we me­de­ni­ýet ul­ga­myn­da ýurt­la­ryň we halk­la­ryň ara­syn­da­ky hyz­mat­daş­ly­gyň gi­ňel­dil­me­gi ar­ka­ly pa­ra­hat­çy­ly­gyň we howp­suz­ly­gyň ös­dü­ril­me­gi bo­lup dur­ýar. Ýurdumyzda mil­li mi­ra­sa sar­pa goý­mak, di­kelt­mek, go­rap sak­la­mak we gel­jek­ki ne­sil­le­re ýe­tir­mek ug­run­da uly işler ama­la aşy­ryl­ýar. Bu ugur­da ýur­du­my­zyň baş­lan­gy­jy esa­syn­da türk­men hal­ky­nyň mad­dy we ru­hy me­de­ni­ýe­ti­niň köp­san­ly ýa­dy­gär­lik­le­ri hem-de gym­mat­lyk­la­ry ÝU­NES­KO-nyň sa­na­wy­na gi­ri­zil­di.
ÝU­NES­KO-nyň «Bü­tin­dün­ýä me­de­ni we te­bi­gy mi­ra­sy­ny go­ra­mak ba­ra­da­ky» Kon­wen­si­ýa­sy esa­syn­da, ýur­du­my­zyň çäk­le­rin­de ta­ry­hy we me­de­ni ýa­dy­gär­lik­le­riň 1000-den gow­ra­gy ýü­ze çy­ka­ryl­dy we ha­sa­ba alyn­dy. Bu Kon­wen­si­ýa­nyň çäk­le­rin­de ÝU­NES­KO-nyň Bü­tin­dün­ýä me­de­ni mi­ra­sy­nyň sa­na­wy­na, «Ga­dy­my Merw» döw­let me­de­ni-ta­ry­hy go­rag­ha­na­sy (1999), «Kö­ne­ür­genç» döw­let me­de­ni-ta­ry­hy go­rag­ha­na­sy (2005), «Nu­sa­ýyň Par­fi­ýa ga­la­la­ry» döw­let me­de­ni-ta­ry­hy go­rag­ha­na­sy (2007) ýa­ly ýa­dy­gär­lik­le­ri­miz gi­ri­zil­di.
2011-nji ýyl­da Türk­me­nis­tan ÝU­NES­KO-nyň «Mad­dy däl me­de­ni mi­ra­sy go­ra­mak ba­ra­da­ky» Kon­wen­si­ýa­sy­na go­şul­dy we şon­dan bä­ri hem onuň iş­jeň ag­za­la­ry­nyň bi­ri bo­lup dur­ýar. ÝUNESKO-nyň Adam­za­dyň mad­dy däl me­de­ni mi­ra­sy­nyň sa­na­wy­na «Gö­rog­ly» şa­des­sa­ny­nyň (2015), «Küşt­dep­di» türk­men mil­li aý­dym-tans sun­ga­ty­nyň (2017), Türk­men mil­li ha­ly­çy­lyk sun­ga­ty­nyň (2019), du­tar ýa­sa­mak se­net­çi­li­gi, du­tar­da saz çal­mak we bag­şy­çy­lyk sun­ga­ty­nyň (2021), türk­men keş­de­çi­lik sun­ga­ty­nyň (2022) gi­ri­zil­me­gi mad­dy we ru­hy me­de­ni­ýe­te go­ýul­ýan sar­pa­nyň aý­dyň ny­şa­ny­dyr.
Go­laý­da ÝU­NES­KO-nyň iş­le­ri ba­ra­da Türk­me­nis­ta­nyň mil­li to­pa­ry­nyň no­bat­da­ky mej­li­si ge­çi­ril­di. On­da ÝU­NES­KO-nyň Adam­za­dyň mad­dy däl me­de­ni mi­ra­sy­nyň sa­na­wy­na gi­riz­mek üçin hö­dür­le­nen Türk­me­nis­ta­nyň en­de­mik der­man­lyk ösüm­lik­le­ri bi­len bag­la­ny­şyk­ly halk luk­man­çy­ly­gyn­da­ky däp­le­ri hem-de tah­ýa taý­ýar­la­ma­gyň sun­ga­ty we ony geý­me­giň däp­le­ri, şeý­le-de «Dün­ýä­niň ha­ky­da­sy» mak­sat­na­ma­sy­nyň Azi­ýa – Ýu­waş um­man se­bit­le­ýin sa­na­wy­na gi­ri­zil­me­gi tek­lip edi­len, VIII asyr­da ýa­şap ge­çen meş­hur alym, akyl­dar so­py Yb­ra­ýym Ed­he­miň dur­mu­şy we fi­lo­so­fi­ýa­sy ba­ra­da ýur­du­my­zyň gol­ýaz­ma­lar gaz­na­syn­da sak­la­n­ýan ýa­zuw gym­mat­lyk­la­ry ba­ra­da gür­rüň edil­di.
Ýur­du­my­zyň en­de­mik der­man­lyk ösüm­lik­le­ri ba­ra­da gür­rüň edil­ende, bu Gahryman Arkadagymyzyň köp­ýyl­lyk yl­my işi bi­len berk bag­la­ny­şyk­ly­dyr. Türk­men te­bi­ga­tyn­da en­çe­me der­man­lyk ösüm­lik­ler ös­ýär. Halk luk­man­çy­ly­gyn­da peý­da­la­nyl­ýan şeý­le ösüm­lik­le­ri hem­me­ta­rap­la­ýyn yg­ty­bar­ly öw­ren­mä­ge aý­ra­tyn üns be­ril­ýär. Şu­nuň bi­len bag­ly­lyk­da, alym Arkadagymyzyň «Türk­me­nis­ta­nyň der­man­lyk ösüm­lik­le­ri» at­ly köp jilt­li yl­my-en­sik­lo­pe­dik ki­ta­by­nyň äh­mi­ýe­ti ulu­dyr.
Tah­ýa ba­ra­da aý­dy­lan­da bol­sa, türk­men ze­nan­la­ry­nyň öz­bo­luş­ly el iş­le­ri­niň ne­ti­je­si bo­lan tah­ýa­lar dür­li ýaş­da­ky adam­la­ra hem-de og­lan­dyr gyz­la­ra ni­ýet­len­ýär. En­çe­me asyr­la­ryň do­wa­myn­da türk­men ze­nan­la­ry ha­ly-pa­las do­ka­ma­gyň, ke­çe sal­ma­gyň in­çe syr­la­ry­ny, gaý­ma ga­ýap, keş­de çek­me­giň öz­bo­luş­ly til­sim­le­ri­ni örän aýaw­ly sak­lap, bi­ziň gün­le­ri­mi­ze ýe­ti­rip­dirler. Her bir el işi­niň öz­bo­luş­ly dün­ýä­si bar. Türk­men ze­nan­la­ry­nyň ze­hin-ba­şar­ny­gy­nyň, ir­gin­siz zäh­me­ti­niň mi­we­si bo­lan el iş­le­ri­niň her­si aý­ra­tyn äh­mi­ýe­te eýe­dir. Ne­pis keş­de­le­nen tah­ýa­la­ry äh­li dö­wür­ler­de ge­ýip­dir­ler. Tah­ýa de­giş­li ta­ry­hy maglumat­la­ry ga­dy­my dö­wür­le­re de­giş­li ar­heo­lo­gi­ýa ta­pyn­dy­la­ryn­da hem gör­mek bol­ýar. Bu bol­sa türk­men tah­ýa­sy­nyň göz­ba­şy­ny has ga­dy­my dö­wür­ler­den alyp gaýd­ýan­dy­gy­na şa­ýat­lyk ed­ýär. Beýleki egin-eşiklerde bolşy ýaly, türk­men­ler­de äh­li ýaş­da­ky adam­lar üçin aý­ra­tyn­lyk­da tah­ýa ti­ki­lip­dir. Türk­men tah­ýa­sy­na syn ede­ni­miz­de, gö­zü­ňi ga­maş­dy­ryp du­ran dür­li reňk­le­ri gör­ýä­ris. Ze­nan­lar, esa­san hem, ak, ga­ra, gy­zyl, gök, ýa­şyl, sa­ry reňk­le­ri ha­ly­dyr pa­las­la­ry­na, keş­dedir na­gyş­la­ry­na, ge­ýim-ge­jim­le­ri­ne siň­di­rip­dir­ler. Türk­men ge­lin-gyz­la­ry «gül­ýaý­dy», «ak­gaý­ma», «eg­rem», «teg­bent», «üzül­mez», «la­byr», «ýy­lan ýo­ly», «iç­ýa­na­gyz go­çak», «si­ňir­me» ýa­ly na­gyş­la­ry sal­nan tah­ýa­la­ry ata­la­ry­na, do­gan­la­ry­na, ji­gi­le­ri­ne geý­di­rip­dir­ler. Bu na­gyş­la­ryň her bi­ri türk­me­ne mah­sus hä­si­ýet­le­ri, dur­mu­şy­na, ru­hy dün­ýä­si­ne de­giş­li mag­lu­mat­la­ry özün­de jem­le­ýär.
Mah­la­sy, türk­men hal­ky­nyň baý me­de­ni mi­ra­sy­ny dün­ýä­de giň­den wa­gyz et­mek­ ýur­du­myz bi­len ÝU­NES­KO-nyň ne­ti­je­li hyz­mat­daş­ly­gyn­da öz be­ýa­ny­ny tap­ýar.

Parahat Ataýew,
Türkmenistanyň Serhet institutynyň harby talyby.

Gyzykly bolup bilerЕЩЕ ОТ АВТОРА