PDF
Murgap, Şahymerdan, Çu, Zerewşan we Isfaramsaý derýa basseýnleri üçin klimat töwekgelçilikleriniň bahalandyrylmagy boýunça jemleýji hasabat çap edildi. Bu ylmy-barlag işleri Germaniýanyň Halkara Hyzmatdaşlyk Jemgyýetiniň (GIZ) Merkezi Aziýada klimat töwekgelçiliklerini dolandyrmak sebit maksatnamasynyň çäginde geçirildi. Hasabatda sebitdäki birnäçe ýurdy, şol sanda Türkmenistany öz içine alýan serhetüsti derýa basseýnlerine üns berilýär. Bu barada Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak ministrliginiň resmi saýtynda habar berildi.
Ol esasy klimat howplarynyň — sil suwlary, çalt sil suwlary, gurakçylyk we yssy tolkunlaryň, şeýle hem olaryň oba hojalygyna, suw serişdelerine, topraga, öri meýdanlaryna we ýerli ekosistemalara täsiriniň jikme-jik seljermesini berýär. Hasabatda Merkezi Aziýanyň bäş serhetüsti derýa basseýninde klimat töwekgelçilikleriniň we gowşaklyklarynyň giňişleýin öwrenilmeginiň netijeleri görkezilýär, birnäçe bölümleri yzygiderli öwrenilýär.
Murgap, Şahymerdan, Çu, Zerewşan we Isfaramsaý derýa basseýnlerine mahsus bolan klimat howa şertleriniň faktorlarynyň esasy görnüşleri jikme-jik beýan edilýär: sil suwlary, olaryň emele gelme mehanizmleri we iň gowşak ýerler; çabga suw almagy we çalt suw joşmalary, ýygylygynyň, güýjüniň we suw joşma zolaklarynyň seljermesi bilen; gurakçylyk, ýagyş görnüşleriniň üýtgemeleriniň we çyglylyk ýetmezçiliginiň artmagynyň bahalandyrylmagy bilen; howa temperaturasynyň ýokarlanmagy meýilleri bilen adatdan daşary ýylylyk tolkunlary we ýylylyk tolkunlary we olaryň jemgyýetçilik saglygyna, oba hojalygyna we ekosistemalara täsiri bilen.
Türkmenistan üçin strategik ähmiýete eýe bolan Murgap derýasynyň basseýni üçin bu mesele gurak howa, oba hojalyk pudagynyň suw serişdelerine ýokary derejede garaşlylygy we tebigy ekosistemalaryň temperaturasynyň ýokarlanmagyna we ýagşyň üýtgemelerine duýgurlygy sebäpli has-da möhümdir.
Maglumat seljermesine esaslanyp, bäş basseýniň her birinde iň duýgur sebitler, şeýle hem howa töwekgelçiliklerine iň köp sezewar bolýan pudaklar we işler, şeýle hem ilat toparlary kesgitlenýär. Bu bahalandyrma uýgunlaşma çärelerine ileri tutulýan ugurlary kesgitlemäge we serişdeleri esasy sebitlere we ugurlara gönükdirmäge mümkinçilik berýär.
Uýgunlaşmak boýunça hereket meýilnamasy hasabatda amaly teklipler we uýgunlaşmak boýunça hereket meýilnamasy bar. Teklip edilýän çäreler irki duýduryş ulgamlaryny işläp düzmek, kenarýaka durnuklaşdyrmak we suw joşmasyndan goramak, topragy goramak we ýerleriň zaýalanmagyna garşy göreşmek, suwy goramak we suwuň netijeli ulanylmagy, ekosistemany dikeltmek we goramak, hünärmenler we jemgyýetler üçin okuwlary we mümkinçilikleri artdyrmak, şeýle hem maglumat alyş-çalşygy, bilelikdäki meýilnamalaşdyrmak we basseýn ýurtlarynyň arasynda utgaşdyrmak arkaly serhetüsti hyzmatdaşlygy güýçlendirmekden ybaratdyr.
Ylmy işgärler, mugallymlar we talyplar, uniwersitetleriň we ylmy edaralaryň ylmy işgärleri we mugallymlary üçin bu hasabat Merkezi Aziýanyň serhetüsti basseýnleri barada maglumat çeşmesi, howanyň üýtgemegi boýunça okuwlar üçin gollanmalar we usulyýet gollanmalaryny işläp düzmekde gyzyklydyr.
Ylmy-barlagyň netijeleri esasy milli we halkara maksatnamalaryň, ylalaşyklaryň we başlangyçlaryň — Durnukly Ösüş Maksatlarynyň (SDG), tebigy betbagtçylyklaryň wehimini azaltmak boýunça Sendai çarçuwaly maksatnamasynyň, Howanyň üýtgemegi baradaky Pariž ylalaşygynyň we Birleşen Milletler Guramasynyň Durnukly Ösüş Hyzmatdaşlyk Çarçuwasynyň (UNSDCF) durmuşa geçirilmegine gönüden-göni goşant goşýar. Basseýniň soňky materiallarynyň doly görnüşleri Merkezi Aziýanyň klimat portalynda (CACIP/Central Asia Climate Information Portal) çap edildi we bilermenler, hünärmenler, mugallymlar, talyplar hem-de ähli gyzyklanýan taraplar tarapyndan ulanmaga açykdyr.
