Ber­ka­rar döw­le­tiň tä­ze eý­ýa­my­nyň Gal­ky­ny­şy döw­rün­de hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­mi­ziň baş­da dur­ma­gyn­da türk­men hal­ky­nyň mil­li gym­mat­lyk­la­ry umu­ma­dam­zat gym­mat­lyk­la­ry­nyň sa­na­wy­na yzy­gi­der­li go­şul­ýar. 2023-nji ýy­lyň 5-nji de­kab­ryn­da Bots­wa­na­nyň Ka­sa­ne şä­he­rin­de ÝUNESKO-nyň Mad­dy däl me­de­ni mi­ra­sy go­ra­mak bo­ýun­ça hö­kü­me­ta­ra ko­mi­te­ti­niň 18-nji mej­li­sin­de «Ahal­te­ke at­çy­lyk sun­ga­ty we at­la­ry be­ze­mek däp­le­ri­niň» ÝUNESKO-nyň Adam­za­dyň mad­dy däl me­de­ni mi­ra­sy­nyň sa­na­wy­na go­şul­ma­gy mu­nuň ýe­ne bir aý­dyň su­but­na­ma­sy bol­dy.
Geçmişde ýow gü­ni ýol­daş, toý gü­ni hem­dem bo­lan be­dew­le­ri pe­der­le­ri­miz göz­le­ri­niň gö­re­ji­ne de­ňäp­dir­ler. Be­de­wiň eýer-es­bap­la­ry­ny gym­mat­ly şaý-sep­le­re bes­läp­dir­ler, ýü­pek-par­ça­la­ry ör­tüp, ys­sy-so­wuk­dan go­rap­dyr­lar. Dal be­dew­le­ri­mi­ziň «ga­zy­gy kü­müş­den, ýol azy­gy iý­miş­den» bo­lup­dyr. Bu hö­dür­na­ma­da «At­la­ry be­ze­mek däp­le­ri­ne» orun be­ril­me­gi halkymyz tarapyndan at es­bap­la­ryny taý­ýar­la­ma­gyň sun­gat de­re­je­si­ne ýe­ti­­rilen­di­gi bi­len bag­la­ny­şyk­ly­dyr.
Türk­men hal­ky aty­nyň gö­zel zy­na­ty­ny ama­ly-ha­şam sun­ga­ty­nyň iň naý­ba­şy eser­le­ri bi­len be­zäp, has-da görk­len­di­rip­dir. Türk­men se­net­kär­le­ri­niň be­dew üçin ha­ly­dyr ki­lim­den, ke­çe­den sün­nä­läp taý­ýar­lan es­bap­la­ry, al­tyn­dan-kü­müş­den be­je­ren şaý-sep­le­ri mu­nuň aý­dyň su­but­na­ma­sy­dyr.
Türk­men­le­riň ara­syn­da bo­lan sy­ýa­hat­çy­lar, alym­lar hem ahal­te­ke be­de­wi­niň gö­zel­li­gi­ni, ýyn­dam­ly­gy­ny, düş­bü­li­gi­ni wasp et­mek bi­len bir­lik­de, dok­ma we ke­çe önüm­le­rin­den us­sat­lyk bi­len taý­ýar­la­ny­lan at es­bap­la­ry­nyň ne­pis­li­gi­ni, go­rag hök­mün­de tut­ýan mö­hüm or­nu­ny bel­läp ge­çip­dirler.
XIX asy­ryň alt­my­şyn­jy ýyl­la­ryn­da ýur­du­my­zyň gün­ba­tar et­rap­la­ryn­dan Hy­wa ge­çip gi­den wen­ger aly­my Ar­mi­niý Wam­be­ri (1832-1913 ýý.) «Or­ta Azi­ýa sy­ýa­hat» at­ly ki­ta­byn­da bu ba­ra­da şeý­le tä­sir­li ýat­la­ma­la­ry gal­dy­ryp­dyr: «Türk­men­le­riň at­la­ry­na ideg edi­şi, gy­şyň aýa­zy­dyr tom­suň ys­sy ho­wa­syn­dan go­ra­mak üçin ola­ra ýa­pyn­ja­la­ry at­ýan­dy­gy wasp et­mä­ge diý­seň my­na­syp­dyr. Türk­men ýi­gi­di­niň öz egin-eşik­le­ri sa­da­ja bol­sa-da, at­la­ry­ny we eýer­le­ri­ni sün­nä­läp be­ze­ýiş­le­ri, be­dew­le­riň sy­rat­ly, in­çe guý­ruk­ly, bedeniniň örän te­kiz we ýal­pyl­dap dur­şy haý­ran gal­dyr­ýar. Mu­nuň düýp se­bä­bi atyň üs­tü­ne gyş­da-da, to­mus­da-da bir­nä­çe ke­çe ýa­pyn­ja­nyň atyl­ma­gyn­da­dyr. Ha­ky­kat­dan-da, aja­ýyp türk­men be­dew­le­ri şeý­le üns­li ala­da, hor­mat-sar­pa my­na­syp­dyr».
Türk­men be­dew­le­ri­niň dür­li öwüş­gin­li dok­ma önüm­le­ri bi­len be­ze­lip, ar­zy­la­nyp sak­la­ny­şy ba­ra­da rus har­by ser­ker­de­si N.I.Gro­de­kow ýat­la­ma­la­ryn­da şeý­le ýaz­ýar: «Türk­men­ler yk­jam we gör­me­geý ge­ýin­ýär­ler, öý­le­ri­ne ha­ly, gül­li ke­çe dü­şe­ýär­ler, be­dew at­la­ry­ny bol­sa iň owa­dan ha­ly­dyr ki­lim, ke­çe önüm­le­ri bi­len be­ze­ýär­ler. Bu ýag­daý türk­me­niň öz be­de­wi­ni äh­li zat­dan eý gör­ýän­di­gi­niň ny­şa­ny­dyr».
Rus et­nog­ra­fy G.Ý.Mar­kow türk­men­le­riň be­dew­le­ri­ni aý­ra­tyn ala­da bi­len gur­şa­ýan­dy­gy ba­ra­da şeý­le ýaz­ýar: «Türk­men­ler öz ça­ga­la­ry­ny eý gö­rüp sö­ýüş­le­ri ýa­ly, be­dew­le­ri­ni-de mä­hir–my­la­kat bi­len se­ýis­le­ýär­ler. Di­ňe bir gyş­da däl, eý­sem, tom­suň ys­sy gün­le­rin­de hem aty te­bi­gy tä­sir­den go­ra­mak üçin tä gu­la­gy­na çen­li ýö­ri­te taý­ýar­la­ny­lan ke­çe, ha­ly es­bap­lar bi­len ba­syr­ýar­lar».
Şu ýer­den gör­nü­şi ýa­ly, pe­der­le­ri­miz be­de­wi he­mi­şe üns­den dü­şür­män, atyň es­bap­la­ry­na al­tyn-kü­müş şaý-sep­le­ri da­kyp­dyr­lar, de­ri­den ala­ga­ýyş­dyr jy­law, bil­ba­gy­dyr nog­ta ýa­ly es­bap­la­ra ha­kyk da­şy­ny otur­dyp be­zäp­dir­ler. Ge­lin-gyz­la­ry­myz bol­sa dal be­de­wiň üs­tü­ni atke­çe, attor­ba, at hor­ju­ny, bo­ýun­bag, göz­lük, gur­sak­ça, güd­ri güp­jek, der­lik, eýer­lik ýa­ly ha­ly­dyr ki­lim, ke­çe önüm­le­ri bi­len be­zäp, onuň gör­kü­ni has-da art­dy­ryp­dyr­lar.
Çi­ti­lip do­kal­ýan at es­bap­la­ry berk­li­gi we owa­dan­ly­gy bi­len ta­pa­wut­la­nyp­dyr. Us­sat se­net­çi­ler çit­me usu­lyn­da do­kal­ýan ha­ly önüm­le­ri­niň ne­pis bol­ma­gy­ny ga­zan­mak üçin onuň er­şi­ni in­çe ýü­pek­den ýü­wür­dip­dir­ler.
Adat­ça, al­tyn-kü­müş şaý-sep­ler bi­len ha­şam­lan­ýan eýe­riň aşa­gyn­dan ga­lyň gyr­ky­lyp do­ka­lan gur­sak­ça­ny geý­di­rip­dir­ler. Eýe­riň üs­tün­den bol­sa in­çe­den syk do­ka­lan eýer­lik ýa­py­lyp­dyr. Ýum­şa­jyk do­ka­lan der­lik uzak ara­lyk­da ça­py­lyp, der­läp ge­len ata geý­di­ri­lip­dir, ol atyň he­niz ýel çal­man­ka çalt gu­ra­ma­gy­na ýar­dam edip­dir.
Be­dew es­bap­la­ry­nyň owa­dan gör­nüş­le­ri­niň bi­ri at tor­ba­lar dok­ma se­ne­di­niň kak­ma usu­lyn­da do­ka­lyp­dyr. Dok­ma se­ne­di­niň öý­dü­me gör­nü­şin­de do­ka­lan at es­bap­la­ry­nyň ara­syn­da ba­sy­ryk at ýa­pyn­ja­sy­nyň örän ar­zy­lan­ýan­dy­gy mä­lim­dir. Ba­sy­ry­gyň iç ýü­zü­ne ýu­ka hem-de ýum­şak ke­çe tu­tu­lyp­dyr. Ýa­pyn­ja­ny ça­pyl­ýan at­lar der­le­di­len­den soň­ra, ýel çal­maz­ly­gy üçin hem­me ýe­ri­ni ýa­pyp du­rar ýa­ly be­de­wiň üs­tü­ne at­ýar­lar hem-de so­waş­ýan­ça gez­dir­ýär­ler. At es­bap­la­ry­nyň ara­syn­da at köý­nek­çä­niň dür­li öwüş­gin­li sa­pak­lar­dan na­gyş sal­nyp, örän ne­pis do­kal­ýan­dy­gy­ny hem bel­le­mek ze­rur­dyr. Ki­lim önüm­le­ri­niň bu gör­nü­şi ýur­du­my­zyň äh­li et­rap­la­ryn­da giň­den ýaý­rap, adat­ça, oňa «köý­nek­çe» nag­şy öý­del­ýär. Be­de­wi amat­syz ho­wa şert­le­rin­den go­ra­mak üçin ke­çe ýa­pyn­ja­lar hem giň­den peý­da­la­ny­lyp­dyr. At­ke­çä­niň äh­mi­ýe­ti ba­ra­da Gah­ry­man Ar­ka­da­gy­myz «Jan­ly ro­wa­ýat» at­ly ki­ta­byn­da şeý­le ýaz­ýar: «Atyň göw­ne­jaý der çy­kar­ma­gy üçin, sap ýüň­den edi­len dy­kyz at­ke­çe ze­rur bo­lup­dyr, ol bol­sa sa­ry­ja goý­nuň in­çe ýü­ňün­den eg­ri­lip­dir». Gör­nü­şi ýa­ly, at­ke­çe bir ta­rap­dan, be­de­wi se­ýis­le­me­giň tä­sin usu­ly­dyr, ikin­ji ta­rap­dan, aty sa­gat sak­la­ma­gyň ta­pyl­gy­syz se­riş­de­si bo­lup hyz­mat edip­dir. Sa­ry­ja goý­nuň saý­la­ma ýü­ňün­den taý­ýar­la­n­ýan at­ke­çä­niň, ju­luň, ba­syr­gy­nyň, ha­lyk­dyr eýer­li­giň owa­dan se­çek­dir na­gyş­lar, go­taz­lar bi­len be­zel­ýän­di­gi­ni bel­le­me­li­di­ris.
Sö­weş gün­le­rin­de aty go­ra­mak üçin ýö­ri­te taý­ýar­la­n­ýan at­ke­çä­niň bo­lan­dy­gy ba­ra­da ta­ry­hy mag­lu­mat­lar bar. Şeý­le mak­sa­da hyz­mat eden at­ke­çe be­de­wiň ýa­lyn­dan tä guý­ru­gy­na çen­li ýa­pyp­dyr. Atyň guý­ru­gy­ny ok­dan-ur­gu­dan go­ra­mak üçin bol­sa ýö­ri­te ke­çe es­bap taý­ýar­la­nyp­dyr.
Sö­weş at­ke­çe­le­ri­ be­de­wiň ýö­ri­şi­ne päs­gel ber­mez­li­gi üçin hem-de iki gap­da­ly­ny, ar­ka­sy­ny, boý­nu­ny, dö­şü­ni we aýak­la­ry­ny ör­ter ýa­ly, bir­nä­çe bö­lek­le­re bö­lü­nip ti­ki­lip­dir, boý­nun­dan, bi­lin­den berk gu­şa­lyp­dyr. Ak ýü­ň­den taý­ýar­la­nyp, onuň üs­tün­den na­gyş­ly ak ma­ta çe­kil­ýän ýa­pyn­ja «jul» diý­il­ýär. Jul atyň üs­tü­ne, esa­san, ýaz-güýz aý­la­ryn­da ho­wa­nyň çig­rek gün­le­ri gi­je, gyş aý­la­ry bol­sa gün­diz hem ýa­py­lyp­dyr.
Bü­tin­dün­ýä yk­rar­na­ma­sy­na eýe bo­lan ahal­te­ke at­çy­lyk sun­ga­ty we at­la­ry be­ze­mek däp­le­ri Ber­ka­rar döw­le­tiň tä­ze eý­ýa­my­nyň Gal­ky­ny­şy döw­rün­de yl­my esas­da düýp­li öw­re­nil­ýär we mil­li däp­ler in­çe­li­gi bi­len do­wam et­di­ril­ýär.

Ogulnabat GULLYÝEWA,
Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Döwlet gullugy akademiýasynyň magistri.

Gyzykly bolup bilerЕЩЕ ОТ АВТОРА