«Ga­raş­syz, ba­ky Bi­ta­rap Türk­me­nis­tan – be­dew bat­ly at-my­ra­dyň me­ka­ny» ýy­lyn­da Ga­raş­syz döw­le­ti­miz­de hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­mi­ziň taý­syz ta­gal­la­la­ry bi­len halk ho­ja­ly­gy­nyň äh­li ugur­la­ryn­da ok­gun­ly ösüş­ler ga­za­nyl­ýar.
Hä­zir­ki dö­wür­de dur­nuk­ly yk­dy­sa­dy ösü­şi ga­zan­mak döw­let sy­ýa­sa­ty­nyň baş ug­ry bol­ma­gyn­da gal­ýar. Dur­nuk­ly ösüş bo­ýun­ça ile­ri tu­tul­ýan ugur­lar we wa­jyp me­se­le­ler ýur­du­my­zyň dur­muş-yk­dy­sa­dy sy­ýa­sa­tyn­da mö­hüm orun eýe­le­ýär. Dur­nuk­ly ösüş mak­sat­la­ry­ny ama­la aşyr­mak­da yk­dy­sa­dy ug­ra uly äh­mi­ýet be­ril­me­gi onuň ösü­şiň mad­dy bin­ýa­dy bo­lup dur­ýan­dy­gy bi­len bag­la­ny­şyk­ly­dyr. Hä­zir­ki dö­wür­de mil­li yk­dy­sa­dy­ýe­ti­mi­zi di­wer­si­fi­ka­si­ýa­laş­dyr­mak bo­ýun­ça al­nyp ba­ryl­ýan mak­sat­na­ma­la­ýyn iş­ler yk­dy­sa­dy ne­ti­je­li­li­giň ýo­kar­lan­ma­gy­na ýar­dam ber­ýär. Yk­dy­sa­dy ösüş­de, köp­lenç, duş ge­lin­ýän tö­wek­gel­çi­lik­le­riň de­re­je­si­ni pe­selt­mek­de özün­de uly müm­kin­çi­lik­le­ri jem­le­ýän kö­pu­gur­ly ösüş mil­li yk­dy­sa­dy­ýe­tiň aý­ry-aý­ry pu­dak­la­ra bag­ly­lyk de­re­je­si­ni pe­seld­ýär.
Şu nuk­daý­na­zar­dan ma­li­ýe so­wat­ly­ly­gy aý­ra­tyn äh­mi­ýe­te eýe­dir. Hä­zir­ki za­man dün­ýä­sin­de yk­dy­sa­dy ösüş di­ňe bir önüm­çi­lik gör­ke­zi­ji­le­ri ýa-da te­bi­gy se­riş­de­ler bi­len däl, eý­sem, jem­gy­ýe­tiň her bir ag­za­sy­nyň ma­li­ýe so­wat­ly­ly­gy bi­len hem öl­çen­ýär. Ma­li­ýe so­wat­ly­ly­gy – bu şah­sy se­riş­de­le­ri do­lan­dyr­mak­dan baş­lap, glo­bal yk­dy­sa­dy ha­dy­sa­la­ra dü­şün­mä­ge çen­li bo­lan giň dü­şün­je­dir. Yk­dy­sa­dy­ýet yl­my nuk­daý­na­za­ryn­dan se­re­de­niň­de, şah­sy býu­je­tiň dog­ry do­lan­dy­ryl­ma­gy gö­nü­den-gö­ni ýur­duň ma­li­ýe ul­ga­my­nyň dur­nuk­ly­ly­gy­na tä­sir ed­ýär.
Is­len­dik yk­dy­sa­dy ul­gam­da ga­ra­şyl­ma­dyk üýt­geş­me­ler bo­lup bi­ler. Şah­sy de­re­je­de «äti­ýaç­lyk gaz­na­sy­nyň» bol­ma­gy, yk­dy­sa­dy tö­wek­gel­çi­lik­ler ýa-da ma­li­ýe kyn­çy­lyk­la­ry döw­rün­de döw­le­tiň dur­muş gol­daw ul­ga­my­na ag­ram sal­man, öz-özü­ni di­kelt­me­gi­ne şert dö­red­ýär. Bu bol­sa jem­gy­ýet­çi­lik dur­nuk­ly­ly­gy­nyň bin­ýa­dy­dyr.
San­ly yk­dy­sa­dy­ýe­tiň we krip­to-ak­tiw­le­riň ös­ýän döw­rün­de ma­li­ýe so­wat­ly­ly­gy tä­ze bir de­re­jä – san­ly ma­li­ýe so­wat­ly­ly­gy­na geç­ýär. On­laýn bank hyz­mat­la­ry, ki­ber­howp­suz­lyk we san­ly ma­ýa go­ýum gu­ral­la­ry bi­len iş­le­mek her bir ra­ýa­tyň hök­man bil­me­li zat­la­ry­nyň bi­ri­ne öw­rül­di.
Ma­li­ýe so­wat­ly­ly­gy di­ňe bir mad­dy baý­ly­gyň däl, eý­sem, yk­dy­sa­dy azat­ly­gyň hem aça­ry­dyr. Döw­let we jem­gy­ýet de­re­je­sin­de bu ug­ra üns be­ril­me­gi gel­jek­de has dur­nuk­ly we ma­ýa go­ýum müm­kin­çi­lik­le­ri ýo­ka­ry bo­lan mil­li yk­dy­sa­dy­ýe­tiň gu­rul­ma­gy­na iter­gi be­rer.
Şeý­le hem hä­zir­ki wagt­da dün­ýä yk­dy­sa­dy­ýe­ti uly öz­ge­riş­le­riň bo­sa­ga­syn­da dur. Tä­ze yk­dy­sa­dy ugur­lar eme­le gel­ýär. Ola­ryň bi­ri hem sir­kul­ýar yk­dy­sa­dy­ýet bo­lup, sir­kul­ýar yk­dy­sa­dy­ýet se­riş­de­le­riň gaý­ta­dan di­kel­dil­me­gi­ne we ga­lyn­dy­la­ryň do­ly aý­ryl­ma­gy­na esas­lan­ýan yk­dy­sa­dy mo­del bo­lup dur­ýar. Sir­kul­ýar yk­dy­sa­dy­ýet önü­miň ömür do­wam­ly­ly­gy­ny uzalt­ma­ga, ga­lyn­dy­la­ry azalt­ma­ga we se­riş­de­le­ri tä­ze­den ulan­ma­ga gö­nük­di­ri­len ul­gam­dyr. Ada­ty yk­dy­sa­dy­ýet­den ta­pa­wut­ly­lyk­da, bu ýer­de «ga­lyn­dy» di­ýen dü­şün­je ýok­dur. Bir ul­ga­myň ga­lyn­dy­sy beý­le­ki bir önüm­çi­lik üçin çig mal bo­lup hyz­mat ed­ýär.
Şeý­le­lik­de, hä­zir­ki za­man yk­dy­sa­dy ugur­lar­da ma­li­ýe so­wat­ly­lyk mö­hüm­dir.

Aýnabat JÜMMIÝEWA,
Türkmen döwlet maliýe institutynyň maliýe kafedrasynyň mugallym-öwrenijisi.

Gyzykly bolup bilerЕЩЕ ОТ АВТОРА