Oňa berlen top gaty ýokardan kelemenläp geldi. Ol batly gelýän topy ýokary towsup, gapyp alanda, diýseň ýeňil gopýardy. Özüne tarap ok ýaly süýnüp gelýän ýarymgoragçydan sypmak üçin berdaşly göwresini yza tesende, aralykdaky garşydaşynyň eli Kristian Darlingiň dyzyna degip galdy. Kristian bolsa meýdançada biri-biriniň üstüne bulam-bujar bolup ýykylan oýunçylaryň üstünden ýeserlik bilen böküp geçdi.
Indi onuň öňünde on ýardlyk boş meýdan galypdy. Kristian ýeňsesinden gelýänleriň aýak seslerini eşidensoň, badyny has-da artdyryp, olardan arany açdy. Şonda garşydaşlarynyň özüni bir gyra gysmaga jan edýändigini, topardaşlarynyň bolsa özüne ýol açmak ugrunda göreşýändigini duýdy. Indi onuň külterlemeli ýoly eliň aýasynda ýaly görnüp ugrady. Öňündäki meýdançanyň barha giňeýändigini gören Kristian ylgap barşyna ýeňil dem alyp ýylgyrýardy. Şol pursat garşysyna çykan goragçynyň göni üstüne topulyp, ony eli bilen itip goýberensoň, çalasyn gyra sowuldy-da, öňe tarap eňdi.
Pellehana barha golaýlaşýan Kristianyň garşysynda diňe iň soňky goragçy galypdy. Garşydaşy bolsa hüşgärligi elden bermän, ätiýaçlyk bilen oňa garşy durmaga çykalga gözleýärdi. Kristian topy mäkäm gysyp, özüniň 90 kilogramlyk göwresini has-da tijäp, bar güýji bilen öňe okdurylyp barýardy. Ol indi şol goragçydan hem geçip gitjekdigine birjik-de şübhelenmeýärdi. Pikir edip durmaga wagt ýokdy. Kristian öňündäki goragçynyň göni alkymyna bardy-da, bir elini öňe uzadyp, batly zarba urdy. Şol pursat garşydaşynyň urga döz gelip bilmän ýüzüni kürşerdip, tüwdürilip gidişini gördi. Kristian ondan hem sowuldy-da, pellehananyň çyzygyna tarap hyjuw bilen okduryldy.
…Şol wagt güýz paslydy. Gijelerine sowuk bolansoň toprak eýýäm gatap başlapdy, stadionyň töwereginde ösüp oturan kerkaw agaçlarynyň sary ýapraklary şemala döz gelip bilmän, türgenleşik meýdançasyna gaýyp düşýärdi. Öýlänlerine türgenleşigi synlamaga gelen gyzlar bolsa, switerleriniň üstünden ýeňiljek paltolaryny atyp başlapdylar. Hawa, ondan bäri eýýäm on bäş ýyl geçipdir. Otuz bäş ýaşly, çal penjekli Kristian ýaz gününiň garaňky gatlyşyp ugran çagy şol köne stadionyň içi bilen haýal ädimläp ýöräp barýardy. Ol şol geçen on bäş ýylyň içinde onçakly semremese-de, agramy on funt töweregi artypdy. 1925-nji we 1940-njy ýyllaryň aralygynda geçen ýyllar onuň ýüzünde öz yzlaryny goýupdy.
Şol gün tälimçi oňa seredip, mähirli ýylgyrypdy. Garaşylmadyk ýerden ikinji düzümdäki oýunçynyň şeýle gowy netije görkezmegi kömekçi tälimçileri begendiripdi. Galyberse-de, bu üstünlik olaryň 2 müň dollar ýyllyk aýlygyny birazajyk hem bolsa kepillendirýärdi. Yzyna ýortup gelýän Kristianyň ruhy belentdi, ýeňillik bilen dem alýardy. Ol bütin segsen ýardy ylgap geçenem bolsa, jinnek ýaly-da ýadawlyk duýman, özüni juda şähdaçyk duýýardy. Galyberse-de, bu ylgaw eýýäm türgenleşigiň iň soňky günüdi. Ýüz-gözünden dökülýän der sport eşigini öl-myžžyk edipdi. Şol wagt meýdançanyň beýleki bir çetinde oýunçylar top zyňyp türgenleşýärdiler. Topuň gürpüldäp çykýan sesi ikindiniň tämiz howasynda diýseň ýakymly eşidilýärdi. Goňşy meýdançada bolsa birinji ýyl talyplar türgenleşýärdiler. Kwoterbekiň ýiti sesi, on bir jübüt butsynyň ýere des-deň urulýan tarpyldysy, tälimçileriň «Boluň, boluň!» diýen buýruklary, talyplaryň şadyýan gülküsi Kristianyň göwün guşuny ganatlandyrýardy. Stadionyň gyrasyndan eşidilýän şowhunly el çarpyşmalar, talyplaryň joşgunly sesleri onuň özüne bolan ynamyny has-da artdyrýardy. Şenbe güni illinoýsly topar bilen boljak oýunda tälimçiniň özüni esasy düzüme goşup, meýdança çykarjakdygyny Kristian eýýäm aňýardy.
…«On bäş ýyl» – diýip, Kristian töweregine nazar aýlady. Ol türgenleşikden soňky gyzgyn duşy, teninden burugsap çykýan bugy, sabyn köpürjiklerini, suwuň astyndan eşidilýän şadyýan hiňlenmeleri hem-de hemmeleriň mähir bilen özüniň arkasyna kakyp gutlaýan pursatlaryny göz öňüne getirdi.
Kristian howlukman geýindi, bedenine rahatlyk berýän ýumşajyk, ýyly eşikleri ony düýbünden başga bir dünýä ataran ýaly boldy. Toparyň kapitany Pakard ýanyna gelip: «Kristian, sen geljek iki ýylda uly sepgitlere ýetip bilersiň» diýip elini gysypdy.
…Iňrik garalansoň, asman garamtyl-gök öwsüp, stadionyň aňyrsynda özboluşly öwüşgin atýardy. Ol boş stadiona göz aýlap durşuna, geçen günleri ýatlap çalaja ýylgyrdy.
Kristian şenbe güni öz topary meýdança ylgap çykanda, stadiona ýygnanan uly mähelläniň şowhunynyň bir böleginiň hut özi üçin boljakdygyny anyk bilýärdi. Luiza bolsa ýoluň gyrasynda, üsti açyk awtoulagynda oňa garaşyp otyrdy. Ol gyza tarap bakanda, dildarynyň nähili owadandygyna ýene bir gezek haýran galdy. Gyzyň egnine düşüp duran altynsow saçlary, bilesigelijilik bilen bakýan mawy gözleri, ýylgyryp duran owadan dodaklary ony bütinleý özüne bendi edipdi. Gyz ruluň başynda oturan ýerinden awtoulagyň gapysyny açdy-da:
– Nätdiň, bu gezek gowy oýnadyňmy? – diýip ýylgyrdy.
– Elbetde, mähribanym, sen muňa asla şübhelenmän bilersiň – diýdi-de, Kristian gyzyň gapdalyna geçip oturdy. Luiza ulagy köle tarap sürdi we olar depeleriň aňyrsyndan Aýyň dogşuny synladylar.
…Otuz bäş ýaşyndaky Kristian Darling iňrik garalyp barýan wagty ýazyň näzik otlarynyň üstünde ýöräp barşyna köne stadiona seredip oýa batdy. Şol şenbe güni Kristian birinji toparyň düzüminde oýna çykdy. Ýöne ähli zat garaşylyşy ýaly bolmady. Topara Alfred Diderih atly öküz ýaly öňüne çykany ýykyp geçýän täze bir oýunçy geldi. Ol bütin utuklary gazanyp, hemmeleriň söýgüli ýyldyzyna öwrüldi. Kristian bolsa diňe onuň öňüni açyp berýän goragçy bolup galdy, bütin şöhrat başga birine nesip etdi.
Kolleji tamamlanlaryndan köp wagt geçmänkä Luiza ikisi durmuş gurdular. Luizanyň kakasy syýa öndürýän uly telekeçidi. Kakasynyň Kristian üçin Nýu-Ýorkda açyp beren söwda edarasy olara ýylda on bäş müň dollar girdeji getirýärdi. Olar pullaryny isleýşiçe sowýardylar, çünki şol döwürde hemme zat, hatda syýa hem örän geçginli harytdy. Olar ýygy-ýygydan teatra gidýärdiler, restoranlarda wagtlaryny şagalaňly geçirýärdiler. Luiza öýlänlerine çeperçilik galereýalaryna aýlanmagy gowy görýärdi, Kristianyň bolsa beýle ýerlerde ýüregi gysýardy. Hepdede üç gezek tennis oýnaýandygy üçin Kristianyň jany polat ýaly berkdi, sagatdy.
Ýöne 1929-njy ýylyň agyr ykdysady çökgünligi Kristianyň maşgalasynyň, onuň gaýyn atasynyň hem gapysyny kakdy. Çökgünlik zerarly batan gaýyn atasynyň ýüregi çydamady we ol dünýäden ötdi. Kristian baş edaranyň hasap-kitaplaryny barlamak üçin Çikago gidende, kärhananyň uly möçberde bergisiniň bardygyny we ammarda satylmadyk birnäçe gallon syýanyň galandygyny bilip galdy. Paltasy daşa degen Kristian Nýu-Ýorka gaýdyp gelensoň ruhdan düşüp, gaýgy-hasrata gark boldy. Tiz wagtda puly gutaran maşgala Bikmen-Pleýsdäki kaşaň öýden göçüp, şäheriň başga bir künjündäki arzanrak öýi kärendesine almaga mejbur boldy.
Luiza oňa:
– Boldy edäý indi, özüňi beýle gussa aldyrma ahyryn – diýip ýalbarýardy.
Kristian bolsa diwardan asylan Pikassonyň we Brakyň eserlerine seredip oturşyna:
– Bu kartinalary näme üçin bärden asdyň? Maňa diňe atlaryň suraty ýaraýar, bulary nireden tapyp getirdiň? – diýip, göwünli-göwünsiz mydyrdady.
– Bolýar, köşeş, men olary häzir aýraryn – diýip, Luiza ýuwaşja dillendi: – Özüňem bilýänsiň, men eýýäm köp ýyl bäri günümi sungat sergilerine gatnap geçirýärin. Bu meniň sygynýan ýeke-täk dünýäm ahyryn.
– Bolýa, degme, durubersin. Ýöne men mundan artyk wagtymy dört diwaryň arasynda, hasrat içinde geçirip bilmerin – diýip, Kristian sussupeslik bilen hüňürdedi.
Luiza paltosyny geýdi-de, öýden çykyp gitdi. Şol gün öýe gaýdyp gelende, ol eýýäm zenanlaryň moda žurnalyna işe ýerleşipdi. Indi Luiza her gün irden işe gyssanýardy, Kristian bolsa wagtyny öýde geçirýärdi. Maşgalanyň ähli çykdajylaryny bolsa Luiza çekmeli bolýardy. Luiza žurnalyň redaktorynyň orunbasary wezipesine bellenenden soň, jogapkärçiligi gün-günden artýardy. Ol žurnalyň tiražyny saklap galmak üçin dürli awtorlary çekmäge synanyşýardy, aktrisalar bilen söhbetdeşlik geçirip, olary surata düşürýärdi hem-de täze dostlar tapynýardy. Täze ýere göçüp gelenlerinden soň Kristianyň dost-ýarlarynyň aýagy çekildi. Indi bu ýere Luizanyň işdeş joralary gelýärdi. Ol soňky wagtlar Kristianyň hatda adyny hem eşitmedik üýtgeşik kitaplary okaýardy, durmuşda bolsa, özüni juda ynamly alyp barýardy.
Kristianyň durmuşy bolsa barha dumanlap, tersine gidip ugrady. Şonda-da Luiza oňa edil çaga sereden ýaly çemeleşýärdi, munuň aňyrsynda bolsa diňe rehimdarlyk duýgusy ýatyrdy. Ahyrsoňy Kristian dellallyk edarasynda kiçiräk işe ýerleşip, özüni maliýe taýdan azda-kände üpjün etmegi başardy. Wagt geçensoň, oňa kollejleri aýlanyp, tikinçilik firmasynyň söwda wekili hökmünde penjek-balak satmak işi teklip edildi.
Firmanyň ýolbaşçysy Rozenberg ony boýdan-başa synlap, şeýle diýdi:
– Seniň daşky keşbiň, giň eginleriň kollejiň türgen talyplaryny ýada salýar. Üstesine-de, siziň şol wagtlar Alfred Diderih bilen bir toparda oýnandygyňyzy bilýärin.
Kristian:
– Sen ony görýäňmi? Onuň ýagdaýlary nähili? – diýip gyzyklandy.
– Ol eýýäm ýedi ýyl bäri demir korsetde gezýär. Futbol oýnap ýörkä boýnuna şikes ýetipdir – diýip, Rozenberg uludan dem aldy.
– Ol hem durmuşdan öz paýyny alan ýaly-la – diýip Kristian ajy ýylgyrdy.
Şol gün agşam Kristian Luizanyň gapdalyna geçip oturdy-da, şeýle diýdi:
– Men mundan beýläk hepdede elli-altmyş dollar gazanç edip bilerin. Nýu-Ýorka hem käwagt gelip-gidip duraryn. Biz indi seýrek görüşsek gerek – diýip, aladaly ýylgyrdy. Otuz bäş ýaşly Luiza öňküsindenem owadandy, emma onuň sabyrly hem rehimli bakyşlarynyň aňyrsynda durmuşyň getiren ýadawlygy hem-de kalbyny gurşap alan inçejik gussa duýulýardy.
«Men bu işe gitsemmikäm?» diýip, Kristian soragly nazaryny Luiza aýlan wagty kalbynyň bir künjeginde aýalynyň «Ýok, gitme, ýanymda gal» diýen sözlerine garaşdy. Ýöne Luiza sowukganlylyk bilen:
– Meniň pikirimçe, sen bu işe gitmeli – diýip, parahat jogap berdi. Kristian bolsa ýüzündäki duýgularyny gizlemek üçin dessine penjirä tarap öwrüldi-de:
– Elli dollar az pul däl. Men mundan beýläk beýle pul gazanyp bilerin hem öýdemokdym – diýip, ýasama ýylgyrdy. Luiza hem oňa goşulyp güldi.
…Kristian Darling türgenleşik meýdançasynyň ýumşak gök otlarynyň üstüne çökdi. Stadionyň içini eýýäm garaňky gaplapdy. Uzakda bolsa kollejiň umumy ýaşaýyş jaýynyň lowurdaýan yşyklary görünýärdi.
«On bäş ýyl» – diýip, Kristian içini hümletdi. Ol gözlerini çalaja ýumup, on bäş ýyl ozalky şol güýz gününiň ikindi çaglaryna dolandy – topy elinden bermän, goragçylaryň arasyndan sypyp, pellehana tarap ylgap barýan şol ýigrimi ýaşyndaky özüni göz öňüne getirdi. Şol pursat onuň ömrüniň iň belent nokadydy, iň soňky şatlygydy, şondan soňky durmuşy diňe eňňitden aşak inen ýalydy. Kristian ajy ýylgyrdy. Kristian 1929-njy ýylyň ykdysady çökgünligine-de, Nýu-Ýorkuň kyn durmuşyna-da, hatda Luiza öýlenmäge hem taýyn däl eken. Häzir bolsa ol on bäş ýyl ozalky şol geçmişde galan meýdançada ýeke-ýalňyz otyrdy. Kristian ýerinden turdy-da, çalaja ýylgyrmaga synanyşdy, ýylgyrmasa, gözýaşlaryny saklap bilmejekdigini bilýärdi. Daş-töweregine göz gezdirdi-de, içini gepletdi: «Hut şu ýerde… O’Konnoryň maňa beren pasyny hut şu ýerde gapypdym… şol durmuşymyň iň belent nokady bolupdy».
Kristian ýerinden turup, ellerini ýokary galdyrdy, şonda topuň aýalaryna gütläp degişini ýene bir gezek duýan ýaly boldy. Kristian çalasyn öwrülip, goragçydan sypmagy başardy-da, aýaklaryna bat berip, göni pellehananyň çyzygyna okduryldy. Tizligini has-da artdyryp, topy elinde ýeňillik bilen saklady-da, soňky goragçydan hem sypyp, pellehananyň zolagyna tarap bar güýji bilen ylgady. Pellehananyň çyzygyndan geçip, badyny gowşadanda, otuň üstünde bileje oturan we özüniň bolşuna geň galyp seredýän ýaş ýigit bilen gyza gözi düşdi. Kristian sakga durup, elini aşak goýberdi-de:
– Men… men birwagtlar şu ýerde oýnapdym – diýip, tolgunmadan ýaňa zordan dem aldy.
Ýaşlar oňa hiç zat diýmän, biri-biriniň ýüzüne seredişdiler. Oňaýsyz ýagdaýa düşen Kristian ýylgyrdy, soňra olara çiňňerilip seretdi-de, eginlerini gysyp, hyrra yzyna öwrülip, myhmanhana tarap ýöneldi. Ýüzünden syrygýan burçak-burçak der bolsa, köýneginiň ýakasyndan içine akýardy.
Irwin Şou, amerikan ýazyjysynyň hekaýasyny terjime eden
Ýegenmämmet Taýlyýew, «Zaman-Türkmenistan».
PDF









