4-nji ýanwar – Nýuton güni

Her ýy­lyň 4-nji ýan­wa­ry Nýu­ton gü­ni hök­mün­de bel­le­nil­ýär. Bu gün­de dür­li ugur­lar­da köp açyş eden adam, XVII asy­ryň gör­nük­li aly­my­nyň gü­ni bel­le­nil­ýär. Hut şu gün 1642-nji ýyl­da iň­lis ma­te­ma­ti­gi, fi­zi­gi, me­ha­nik we ast­ro­nom, nus­ga­wy fi­zi­ka­nyň aw­to­ry, iň­lis Ko­rol jem­gy­ýe­ti­niň pre­zi­den­ti we ag­za­sy Isaak Nýu­ton dün­ýä in­di. Dür­li na­za­ry­ýet­le­ri öňe sü­ren hä­zir­ki za­man me­ha­ni­ka­sy­ny esas­lan­dy­ry­jy­la­ryň bi­ri Bü­tin­dün­ýä dar­tyl­ma ka­nu­ny­ny oý­lap tap­dy, Gü­nüň tö­we­re­gin­dä­ki pla­ne­ta­la­ryň, um­man­lar­da­ky tol­kun­la­ryň he­re­ke­ti­ni ha­sap­la­dy. Mun­dan baş­ga-da, Nýu­ton akus­ti­ka we fi­zi­ki op­ti­ka pu­da­gyn­da esas­lan­dy­ry­jy ha­sap­lan­ýar. Alym dün­ýä ine­nin­den tä dün­ýä­den öt­ýän­çä aja­ýyp ha­dy­sa­lar we ýer ýü­zi ga­ra­şyl­ma­dyk ýag­daý­lar bi­len dol­du­ryl­dy, bu mö­hüm açyş­la­ra se­bäp bol­dy. Dün­ýä alym­la­ry şu gü­ne çen­li Nýu­ton ta­ra­pyn­dan açy­lan ka­nun­la­ry, teo­re­ma­la­ry we for­mu­la­la­ry ulan­ýar­lar. Isaak wag­tyn­dan öň do­gul­dy we ýag­da­ýy ga­ty agyr­dy. Mu­ňa ga­ra­maz­dan, og­lan di­ri gal­dy we ka­ka­sy­nyň ady­ny gö­ter­di. Ça­ga­ly­gyn­da sag­ly­gy er­bet­li­gi bi­len ta­pa­wut­lan­sa-da, 84 ýa­şa çen­li ýa­şap bil­di. Nýu­to­nyň oý­lap ta­pan kä­bir ka­nun­la­ry­nyň we teo­ri­ýa­la­ry­nyň soň­ky asyr­lar­da ep-es­li de­re­je­de üs­ti ýe­ti­ri­len­di­gi­ne ga­ra­maz­dan, yl­my dün­ýä­niň ös­me­gi­ne mö­hüm go­şant goş­dy. Her ýyl 4-nji ýan­war­da alym­lar, mu­gal­lym­lar we uni­wer­si­tet­le­riň ta­lyp­la­ry, ta­kyk ylym muş­dak­la­ry Nýu­ton gü­nü­ni bel­le­ýär­ler. Bu dö­wür­de köp­lenç adam­lar Lon­do­nyň West­mins­ter et­ra­byn­da­ky yba­dat­ha­na­nyň ýa­nyn­da aly­myň jaý­la­nan ýe­ri­ne bar­ýar­lar. Isaak Nýu­ton res­mi taý­dan “adam­za­dyň gym­mat­ly­gy” hök­mün­de yk­rar edil­di.

Aba­dan SA­RY­ÝE­WA, Türk­men oba ho­ja­lyk ins­ti­tu­ty­nyň ta­ly­by.