Bra­zil üzü­mi

Bra­zi­li­ýa­nyň Mi­nas-Že­raýs, Go­ýas we San-Pau­lu ştat­la­ryn­da ös­ýän ja­bo­ti­ka­ba tä­sin mi­we­le­riň bi­ri ha­sap­lan­ýar. Mus­kat üzü­mi­ne meň­ze­ýän­di­gi üçin bu mi­wä «bra­zil üzü­mi» hem di­ýil­ýär. Yl­my dil­de «Pli­nia cau­lif­lo­ra» diý­lip at­lan­dy­ryl­ýan ga­ram­tyl-gyz­gylt mi­we aga­jy­nyň gö­ni göw­de­sin­den çyk­ýan­dy­gy bi­len ta­pa­wut­lan­ýar. Ki­çi­jik bal­da­gy ýa-da sa­pa­jy­gy bol­ma­dyk bra­zil üzü­mi aga­jyň uly bal­da­gy­na ýa­py­şyp dur­ýar. Üzü­me meň­zeş ga­ra­ja mi­wä­ni Bra­zi­li­ýa­nyň ýer­li ýa­şaý­jy­la­ry bo­lan tu­pi hal­ky «ja­bo­ti­ka­ba» di­ýip at­lan­dy­ryp­dyr. Bu söz tupi dilinden ter­ji­me edi­len­de, «baş­ga ýer» diý­me­gi aň­lad­ýar.
Ýyg­na­lan­dan soň 3-4 gün sak­lan­ýan bu mi­wä­ni uzak ýo­la äkit­mek örän kyn. Se­bä­bi mi­we suw­ludygy hem-de bal­da­gy bol­man­dy­gy se­bäp­li, şi­re­si akyp, çalt za­ýa­lan­ýar. Ulu­ly­gy or­ta­ça 0,5-4 san­ti­met­re çen­li ýet­ýän togalak mi­wä­niň 1-5 sa­ny ki­çi­jik çi­gi­di bol­ýar. Mi­wä­ni çi­gi­di bi­len bi­le iýip bol­ýar. Ga­by­gy tur­şy, et­li bö­le­gi örän suw­ly we süý­ji bol­ýan bra­zil üzü­mi tä­ze ýyg­lan wag­ty çig­li­gi­ne iýil­ýär. Wi­ta­min­le­re baý süý­ji mi­we­den ter­li­gi­ne iýil­mek bi­len bir ha­tar­da, jem, že­le, kok­teýl, şer­bet we dür­li süý­ji iç­gi­ler taý­ýar­la­nyl­ýar. Mi­wä­niň ýa­kym­ly ys­ly ga­by­gyn­dan taý­ýar­la­nyl­ýan çaý aý­ra­tyn lez­ze­te eýe­dir. Baş­ga­ça «ýap­rak­syz mi­we» di­ýil­ýän bra­zil üzü­mi ýy­lyň do­wa­myn­da 2-3 hep­de el­ýe­ter­li bol­ýar.
Subt­ro­pik ho­wa­da ös­ýän ja­bo­ti­ka­ba aga­jy­nyň ga­by­gy ga­lyň we ti­ken­li bol­ýar. Aga­jyň mi­we ber­me­gi üçin 6-8 ýy­la çen­li wagt ge­rek bol­ýar. He­mi­şe ýa­şyl öw­süp otu­ran aga­jyň bo­ýy 3-13 met­re çen­li ýet­ýär. Bu aga­jy il­kin­ji ge­zek syn­la­nyň­da, göw­re­si­ne ga­ra mon­juk­lar ýa­pyş­dy­ry­lyp goý­la­na meň­ze­ýär. Ja­bo­ti­ka­ba aga­jy bir ýy­lyň do­wa­myn­da 5-6 ge­zek mi­we ber­ýär. Ga­ra üzüm­ler 30-45 gün ara­ly­gyn­da ýe­tiş­ýär. Ha­syl al­mak üçin iň gyzgalaňly möw­süm mart-sent­ýabr aý­la­ry ara­ly­gydyr. Ja­bo­ti­ka­ba aga­jy­nyň her düý­bi 45-50 ki­log­ra­ma çen­li ha­syl getirýär. Ýe­ti­şen ha­syl el bi­len ýa-da aşa­gy­na bre­zent ýa­zyp, silk­mek ar­ka­ly ýyg­nal­ýar.
Dün­ýä­de bra­zil üzü­mi­niň bir­nä­çe sor­ty ös­dü­ri­lip ýe­tiş­di­ril­ýär. Şo­la­ryň iň meş­hu­ry sa­ba­ra bo­lup, iri hem-de has süý­ji bol­ýar. Ja­bo­ti­ka­ba, esa­san, Gü­nor­ta Ame­ri­ka ýurt­la­ryn­da iýil­ýär. Her ýyl Sa­ba­ra şä­he­rin­de ja­bo­ti­ka­ba fes­ti­wa­ly ge­çiril­ýär. 1987-nji ýyl­dan göz­baş al­ýan bu fes­ti­wal my­na­sy­bet­li bra­zil üzü­mi­niň ser­gi­si gu­ral­ýar. 150 müň­den gow­rak myh­ma­nyň gat­naş­ma­gyn­da geç­ýän ja­bo­ti­ka­ba fes­ti­wa­ly ýer­li we da­şa­ry ýurt­ly sy­ýa­hat­çy­lary çek­mek­de mö­hüm çä­re ha­sap­lan­ýar.