Türk­men hal­ky­nyň buý­san­jy, mil­li gym­mat­ly­gy we we­pa­dar hem­ra­sy bo­lan ahal­te­ke be­dew­le­ri dün­ýä­de iň ga­dy­my hem-de owa­dan at to­hum­la­ry­nyň bi­ri ha­sap­lan­ýar. Ahal­te­ke be­dew­le­ri özü­niň ge­lip çy­ky­şy­ny müň­ýyl­lyk­la­ryň jüm­mü­şin­den alyp gaýd­ýar. Alym­la­ryň tas­syk­la­ma­gy­na gö­rä, bu to­hum mun­dan 3-5 müň ýyl ozal ke­ma­la ge­lip­dir. Türk­me­nis­ta­nyň säh­ra şert­le­rin­de ke­ma­la ge­len bedew at­lar çydamlylygy, duýgurlygy we üýt­ge­şik be­den gur­lu­şy bi­len ta­pa­wut­lan­ýar. Ahal­te­ke aty­nyň ta­ry­hy di­ňe bir haý­wa­nat dün­ýä­si­niň däl, eý­sem, adam­zat si­wi­li­za­si­ýa­sy­nyň hem aý­ryl­maz bö­le­gi­dir. Alym­lar onuň ge­lip çy­ky­şy­ny iň ga­dy­my me­de­ni­ýet­le­riň bi­ri bo­lan Änew me­de­ni­ýe­ti we Al­tyn­de­pe bi­len bag­la­nyş­dyr­ýar­lar. Ga­zuw-ag­ta­ryş iş­le­ri wag­tyn­da ta­py­lan at şe­kil­le­ri we şaý-sep­le­ri türk­men säh­ra­syn­da eý­ýäm müň­ler­çe ýyl mundan ozal at­çy­ly­gyň iň ýo­ka­ry de­re­jä ýe­ten­di­gi­ni su­but ed­ýär.
Ga­dy­my Hy­taý çeş­me­le­rin­de bu at­la­ra «Ga­ny der­le­ýän be­hiş­di be­dew­ler» diý­lip at ber­lip­dir. Hy­taý im­pe­ra­tor­la­ry öz go­şun­la­ry­ny güýç­len­dir­mek we «as­man atyn­dan» ne­sil al­mak üçin uly ýö­riş­le­ri gu­rap­dyr­lar. Bu be­dew­ler säh­ra­nyň sa­ry çä­ge­sin­de, ys­sy­da tap­la­nyp we suw­suz­ly­ga çy­dam­ly­ly­gy bi­len ta­pa­wut­la­nyp, iň kyn şert­ler­de-de çydamlylyk gör­ke­zip­dir­ler.
Ahal­te­ke be­dew­le­ri türk­men ede­bi­ýa­tyn­da hem giň­den wasp edi­lip­dir. Ahal­te­ke be­dew­le­ri «Gor­kut ata», «Gö­rog­ly» şa­des­san­la­ryn­da, nus­ga­wy şa­hyr­lar­dan Mag­tym­gu­ly­nyň, Seý­di­niň, Mag­ru­py­nyň, Mol­la­ne­pe­siň we Mä­tä­ji­niň goş­gu­la­ryn­da giň­den wasp edi­lip­dir. My­sal üçin, Mag­tym­gu­ly Py­ra­gy özü­niň «Aty ge­rek» at­ly goş­gu­syn­da goç ýi­gi­di be­dew at­syz göz öňü­ne ge­tir­me­ýär. «Be­de­we go­wy se­ret­seň, ba­kyp-be­jer­seň, ol sa­ňa zür­ýa­dyň ýa­ly hem syr­daş, hem ýol­daş bo­lar» di­ýip, ta­ry­py­ny ýe­tir­ýär.
Ahal­te­ke at­la­ry­ny beý­le­ki to­hum­lar­dan ta­pa­wut­lan­dyr­ýan esa­sy aý­ra­tyn­lyk­lar:
Ke­ýik bo­ýun­ly­ly­gy: uzyn we syr­dam bo­ýun­la­ry ola­ra aý­ra­tyn görk ber­ýär. In­çe bil we uzyn aýak­lar: bu gur­luş be­de­we ýyl­dy­rym çalt­ly­gy­na bök­mä­ge we ýü­wür­mä­ge müm­kin­çi­lik ber­ýär. Ýü­pek ýa­ly tü­ýi: be­dew­le­riň te­ni Gü­ne öw­şün atyp, al­tyn ýa-da kü­müş reň­kde lo­wur­da­ýar. Şol se­bäp­li ola­ra dün­ýä­de «Al­tyn at­lar» di­ýil­ýär. Türk­men be­de­wi eýe­si­ne we­pa­dar­ly­gy bi­len ta­nal­ýar. Ol öz eýe­si­niň se­si­ni, hat­da ýö­ri­şi­ni hem ta­na­ýar.
Türk­men hal­ky asyr­lar­bo­ýy at se­ýis­le­me­giň öz­bo­luş­ly mek­de­bi­ni dö­re­dip­dir. Se­ýis­ler be­dew­le­riň ru­hy dün­ýä­si­ne hem dü­şü­nip­dir­ler. At­la­ryň iý­mi­ti­ne aý­ra­tyn üns ber­lip, ola­ra kiş­miş, hoz, jö­wen we ýo­run­ja ýa­ly ýo­ka­ry hil­li iý­mit­ler ber­lip­dir. «Er­tir tu­rup ata­ňy gör, ataň­dan soň – aty­ňy» di­ýen na­kyl hal­ky­my­zyň dur­mu­şyn­da be­de­we go­ýul­ýan sar­pa­nyň ýo­ka­ry­dy­gy­ny gör­kez­ýär.
Türk­men se­ýis­çi­lik mek­de­bi – bu dün­ýä­de de­ňi-ta­ýy bol­ma­dyk öz­bo­luş­ly mad­dy däl me­de­ni mi­ras­dyr. Se­ýis­ler atyň hä­si­ýe­ti­ne gö­rä aý­ra­tyn çe­me­leş­me tap­ýar­lar.
Se­ýis­çi­li­giň esa­sy sü­tün­le­ri:
Iý­mit ka­da­la­ry: be­dew­le­re ar­pa, ýo­run­ja we beý­le­ki iý­mit­ler öl­çeg­li be­ril­ýär. Be­de­wiň be­de­ni ar­tyk­maç ýag­dan däl-de, po­lat ýa­ly berk mus­kul­lar­dan yba­rat bol­ma­ly­dyr. Ör­tük we ideg: at­lar gy­şy­na so­wuk­dan, tom­su­na ys­sy­dan go­ra­lyp sak­lan­ýar. Be­de­wiň en­da­my­nyň öw­şün aty­şy seý­siň aty­na bo­lan hyz­ma­ty­nyň ne­ti­je­si­dir. Ru­hy bag­la­ny­şyk: türk­men se­ýis­le­ri at bi­len gür­leş­me­gi ba­şar­ýar­lar. At eýe­si­niň her bir he­re­ke­ti­ni, se­si­niň ga­ty­ly­gy­ny we hat­da ru­hy ýag­da­ýy­ny hem duý­ýar. Bu bol­sa, bäs­le­şik­ler­de atyň we ça­pyk­su­wa­ryň bi­te­wi bir göw­rä öw­rül­me­gi­ne ge­tir­ýär.
Be­de­wiň şaý-sep­le­ri hem bu sun­ga­tyň bir bö­le­gi­dir. Al­tyn-kü­müş­den ýa­sa­lan, gym­mat ba­ha­ly daş­lar bi­len be­ze­len gö­wüs­bent­ler, ala­ja­lar we eýer­ler di­ňe bir be­zeg däl, eý­sem, be­de­we go­ýul­ýan sar­pa­nyň ala­ma­ty­dyr.
Ahalte­ke be­de­wi dün­ýä­dä­ki beý­le­ki köp san­ly meş­hur at to­hum­la­ry­nyň, şol san­da aras­sa gan­ly iňlis aty­nyň, tra­ken, ha­no­wer we arap at­la­ry­nyň ke­ma­la gel­me­gi­ne uly tä­sir edip­dir.
Ýurdumyzda Hal­ka­ra ahal­te­ke at­çy­lyk as­so­sia­si­ýa­sy­nyň dö­re­dil­me­gi dün­ýä­niň dür­li kün­je­gin­dä­ki at­şy­nas­la­ry bir­leş­dir­di. Onuň dö­re­dil­me­gi at­çy­lyk pu­da­gyn­da beý­le­ki döw­let­ler bi­len öza­ra hyz­mat­daş­ly­gy ýo­la goý­ma­ga hem-de ahal­te­ke be­dew­le­ri­niň hal­ka­ra ab­ra­ýy­ny dün­ýä ýaý­ma­ga giň ýol aç­ýar. Ar­ka­dag şä­he­rin­dä­ki Aba An­na­ýew adyn­da­ky Hal­ka­ra ahal­te­ke at­çy­lyk aka­de­mi­ýa­sy­nyň hem-de Ahal­te­ke at­çy­lyk yl­my-önüm­çi­lik mer­ke­zi­niň alyp bar­ýan iş­le­ri has-da buý­san­dy­ry­jy­dyr. Bu ýo­ka­ry okuw mek­de­bi ýaş hü­när­men­le­ri taý­ýar­la­mak­da we bu ugur­da yl­my bar­lag­la­ry alyp bar­mak­da mö­hüm äh­mi­ýe­te eýe bo­lup dur­ýar. Şeý­le-de Gö­rog­ly adyn­da­ky döw­let at­çy­lyk sir­ki­niň dö­re­dil­me­gi hal­ky­my­zyň müň­ýyl­lyk­lar­dan göz­baş al­ýan mil­li at­şy­nas­lyk ýö­rel­ge­le­ri­niň hä­zir­ki dö­wür­de my­na­syp do­wam et­di­ril­ýän­di­gi­niň aý­dyň be­ýa­ny­dyr. Hal­ky­my­zyň asyl­ly däp­le­ri sar­pa­la­nyp, 2023-nji ýyl­da «Ahal­te­ke at­çy­lyk sun­ga­ty we at­la­ry be­ze­mek däp­le­ri» ÝU­NES­KO-nyň Adam­za­dyň mad­dy däl me­de­ni mi­ra­sy­nyň sa­na­wy­na go­şul­dy.
Her ýy­lyň iň owa­dan be­de­wi­ni saý­la­mak iň gy­zyk­ly da­ba­ra­la­ryň bi­ri­dir. Ça­py­şyk­lar we «Gal­ky­nyş» mil­li at üs­tün­dä­ki oýun­lar to­pa­ry­nyň dün­ýä de­re­je­sin­dä­ki çy­kyş­la­ry be­de­wiň sport­da­ky müm­kin­çi­lik­le­ri­ni gör­kez­ýär. Bu to­pa­ryň Mo­na­ko Knýaz­ly­gy­nyň Mon­te-Kar­lo şä­he­rin­de ge­çi­ri­len 47-nji hal­ka­ra sirk sun­ga­ty fes­ti­wa­lyn­da türk­men Tu­gu­ny be­lent­de par­la­dyp, Al­tyn baý­ra­ga my­na­syp bol­ma­gy ýur­du­my­zyň at-ab­ra­ýy­ny Ýer ýü­zü­ne ýaý­dy. Bu to­pa­ryň agzalarynyň ça­pyp bar­ýan atyň üs­tün­de ça­la­syn he­re­ket­le­ri us­sat­lyk bi­len ýe­ri­ne ýe­ti­rip, sun­gat gö­zel­lik­le­ri­ni dö­ret­me­gi ýo­ka­ry sport us­sat­ly­gy­ny hem ta­lap ed­ýär. «Gal­ky­nyş» mil­li at üs­tün­dä­ki oýun­lar to­pa­ry­nyň ga­zan­ýan üs­tün­lik­le­ri ata Wa­ta­ny­myz­da at­ly spor­tuň ös­dü­ril­ýän­di­gi­niň aý­dyň be­ýa­ny bo­lup dur­ýar. Ola­ryň çy­kyş­la­ryn­da çe­ýe­lik, gö­zel­lik hem-de us­sat­lyk bi­te­wi saz­la­şy­gy eme­le ge­ti­rip, çy­kyş­la­ryň tä­sir­li­li­gi­ni art­dyr­ýar. Bu bol­sa to­pa­ryň ag­za­la­ry­nyň öz işin­de us­sat­lyk de­re­je­si­ne ýe­ten­di­gi­ni aý­dyň­ly­gy bi­len gör­kez­ýär. To­pa­ryň at üs­tün­dä­ki oýun­la­ry dün­ýä­de uly meş­hur­ly­ga eýe bol­ýar.
Alym Ar­ka­da­gy­myz «Ahal­te­ke be­de­wi – bi­ziň buý­san­jy­myz we şöh­ra­ty­myz» at­ly ki­ta­byn­da: «Ta­ry­hyň uzak ýyl­la­ry­nyň do­wa­myn­da her bir halk özü­ne mah­sus mil­li gym­mat­lyk­la­ry­ny dö­re­dip, asyr­lar­bo­ýy sün­nä­läp, aja­ýyp sun­gat de­re­je­si­ne ýe­ti­rip­dir. Em­ma ola­ryň äh­li­si gaý­ta­lap dö­re­dip bol­ma­jak gö­zel­li­gi hem-de umu­ma­dam­zat äh­mi­ýet­li­li­gi bi­len bü­tin dün­ýä öw­rü­lip gi­di­ber­män­dir. Hut şo­nuň üçi­nem, ta­ry­hyň gat­la­ry­na na­zar aý­la­nyň­da, ak­yly­ňy haý­ra­na gal­dy­ry­jy gö­zel­lik­le­ri dö­re­dip, dün­ýä me­de­ni­ýe­ti­ne, adam­zat ösü­şi­ne uly go­şant go­şan halk­la­ryň ju­da kän däl­di­gi­ne göz ýe­tir­mek kyn däl. Türk­men aty, ha­ly­sy, saz gu­ral­la­ry, şaý-sep­le­ri, ala­baý iti, sa­ry­ja goý­ny, ak bug­da­ýy-bu­lar bi­ziň mil­le­ti­mi­ziň dö­re­den mad­dy gym­mat­lyk­la­ry­nyň esa­sy­la­ry we gö­ze dür­tü­lip du­ran­la­ry­dyr. Bu hal­kyň ýa­dy­gär­li­gi onuň özü­dir. Çün­ki, şol ta­ry­hyň çar­kan­dak­ly ýol­la­ry­na ga­ra­maz­dan, bäş müň ýy­lyň do­wa­myn­da ol özü­niň dö­re­di­ji halk di­ýen il­ki­baş­da­ky mer­te­be­si­ni sak­la­ma­gy ba­şar­dy. Şu ýer­de ahal­te­ke be­de­wi­niň buý­sanç­ly keş­bi hal­kyň özü­niň ta­ry­hy­nyň simwo­ly hök­mün­de çy­kyş ed­ýär» di­ýip bel­le­ýär.
Bu­lar­dan baş­ga-da, 2015-nji ýy­lyň 21-nji no­ýab­ryn­da «At­çy­lyk we at­ly sport ha­kyn­da» Türk­me­nis­ta­nyň Ka­nu­ny­nyň ka­bul edil­me­gi bi­len at­çy­lyk spor­tu­ny ös­dür­me­giň müm­kin­çi­lik­le­ri­niň hu­kuk bin­ýa­dy pug­ta­lan­dy­ryl­dy. Bu Ka­nun at­çy­ly­gy, at­ly spor­ty ös­dür­me­giň hu­kuk, yk­dy­sa­dy we gu­ra­ma­çy­lyk esas­la­ry­ny kes­git­le­ýär hem-de Türk­me­nis­tan­da aras­sa gan­ly to­hum at­la­ryň ge­no­fon­du­ny go­rap sak­la­ma­ga gö­nük­di­ri­len­dir. Şeý­le hem at­lar ös­dü­ri­lip ýe­tiş­di­ri­len, kö­pel­di­len we ula­ny­lan ma­ha­lyn­da ýü­ze çyk­ýan gat­na­şyk­la­ry düz­gün­leş­dir­ýär. At­çy­lyk spor­tun­da dün­ýä­niň öň­de­ba­ry­jy tej­ri­be­le­ri­ni or­naş­dyr­mak hem-de ahal­te­ke be­dew­le­ri­niň şan-şöh­ra­ty­ny mun­dan beý­läk-de be­len­de gal­dyr­mak, at­ly spor­ty kä­mil­leş­dir­mek bo­ýun­ça de­giş­li iş­ler ge­çir­mek yzy­gi­der­li do­wam et­di­ril­ýär. Ýur­du­my­zyň äh­li we­la­ýat­la­ryn­da gur­lan döw­re­bap at­çy­lyk-sport top­lum­la­ryn­da at ça­py­şyk­la­ry­ny, at­ly sport oýun­la­ry­ny hem-de at­la­ryň päs­gel­çi­lik­ler­den bök­mek bo­ýun­ça ýa­ryş­la­ry­ny ge­çir­mek hem asyl­ly dä­be öw­rül­ýär.
Umu­man, ahal­te­ke be­dew­le­ri ata Wa­ta­ny­my­zyň şan-şöh­ra­ty­ny has-da be­len­de gal­dyr­ýar. Eziz Di­ýa­ry­myz hä­zir­ki wagt­da at ça­py­şyk­la­ry­nyň, at­çy­lyk spor­ty bo­ýun­ça ýa­ryş­la­ryň ge­çi­ril­ýän me­ka­ny­na öw­rül­ýär. Be­dew ba­dy bi­len ösüş­le­re bes­len­ýän ýur­du­my­zyň ga­zan­ýan üs­tün­lik­le­ri bag­ty­ýar ra­ýat­la­ry­my­zy tä­ze zäh­met üs­tün­lik­le­ri­ne ruh­lan­dyr­ýar. Ahal­te­ke be­dew­le­ri­niň şan-şöh­ra­ty­ny be­len­de gö­ter­ýän hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­mi­ziň we Gah­ry­man Ar­ka­da­gy­my­zyň alyp bar­ýan iş­le­ri mun­dan beý­läk-de uly ro­waç­lyk­la­ra bes­len­sin.

Ýunus Muhammedow,
Türkmenistanyň Döwlet, hukuk we demokratiýa institutynyň ylmy işgäri.

Gyzykly bolup bilerЕЩЕ ОТ АВТОРА