BMG-niň Awaza forumy – hyzmatdaşlygyň ösüşli menzilleri

Ge­çi­ril­jek çä­re­ler top­lu­my je­mi 7 sa­ny esa­sy ugur­dan yba­rat bo­lup, olar hal­ka­ra mas­la­ha­tyň açy­lyş we ýa­py­lyş da­ba­ra­la­ry­ny hem-de ple­nar mej­lis­le­ri­ni, ikin­ji­si – ýo­ka­ry de­re­je­dä­ki te­ma­tik «te­ge­lek stol­la­ry» (5 sa­ny), üçün­ji­si – ýo­ka­ry de­re­je­dä­ki 7 sa­ny fo­ru­my, ýag­ny Gü­nor­ta-Gü­nor­ta hyz­mat­daş­ly­gy bo­ýun­ça mi­nistr­ler du­şu­şy­gy­ny, Par­la­ment fo­ru­my­ny, Hu­su­sy pu­da­gyň fo­ru­my­ny, Ra­ýat jem­gy­ýe­ti­niň fo­ru­my­ny, Ýaş­lar fo­ru­my­ny, Ze­nan ýol­baş­çy­la­ryň du­şu­şy­gy­ny, Ara­bag­la­ny­şyk bo­ýun­ça çä­rä­ni öz içi­ne al­ýar. Dör­dün­ji­si – mas­la­ha­ta gat­naş­ýan döw­let­ler hem-de hal­ka­ra gu­ra­ma­lar we eda­ra­lar ta­ra­pyn­dan ge­çi­ril­ýän, şeý­le hem türk­men ta­ra­py­nyň gu­ra­ýan ugur­daş çä­re­le­ri­niň 60-a go­la­ýy­ny düz­ýär. Şon­da bi­ziň ýur­du­myz ta­ra­pyn­dan gu­ral­jak çä­re­ler şu­lar­dan yba­rat: Ýe­rüs­ti ulag we ara­bag­la­ny­şyk, Hal­ka­ra pa­ra­hat­çy­lyk we yna­nyş­mak ýy­ly, Ýaş­lar sy­ýa­sa­ty, Dur­nuk­ly ener­ge­ti­ka, Sir­kul­ýar yk­dy­sa­dy­ýet.
Bä­şin­ji ugur – mas­la­ha­tyň we ugur­daş çä­re­le­riň ge­çi­ril­ýän bi­na­la­ryn­da gu­ral­jak te­ma­tik ser­gi­le­ri, şol san­da türk­men ta­ra­pyn­dan gu­ral­jak ser­gi­le­ri, al­tyn­jy ugur – Mer­ke­zi Azi­ýa ýurt­la­ry­nyň mil­li gün­le­ri­ni we onuň çäk­le­rin­de gu­ral­jak sun­gat us­sat­la­ry­nyň da­ba­ra­ly kon­ser­ti­ni hem-de ahyr­ky ýe­din­ji ugur bol­sa, Türk­me­nis­ta­nyň Hö­kü­me­ti­niň adyn­dan mas­la­ha­ta gat­na­şy­jy­la­ryň hor­ma­ty­na gu­ral­jak res­mi na­har­dan yba­rat bo­lar. Bu aý­dy­lan­lar we­kil­çi­lik­li fo­ru­myň gün ter­ti­bi­niň köp­dür­lü­di­gi­ni, olar bo­ýun­ça gel­jek­de ama­la aşy­ryl­jak iş­le­riň bü­tin dün­ýä­niň halk­la­ry­nyň ro­waç ýa­şaý­şy­ny üp­jün et­mä­ge uly iter­gi ber­jek­di­gi­ni aý­dyň gör­kez­ýär.
Mä­lim bol­şy ýa­ly, 2025-nji ýy­lyň 11-nji ap­re­lin­de ge­çi­ri­len BMG-niň Baş As­samb­le­ýa­sy­nyň 79-njy ses­si­ýa­sy­nyň 63-nji ple­nar mej­li­sin­de «BMG-niň Deň­ze çy­kal­ga­sy bol­ma­dyk ösüp bar­ýan döw­let­ler bo­ýun­ça üçün­ji mas­la­ha­ty­ny ge­çir­me­giň ter­ti­bi­ne goş­ma­ça mag­lu­mat» at­ly Ka­rar­na­ma ka­bul edil­di. Res­mi­na­ma la­ýyk­lyk­da, Deň­ze çy­kal­ga­sy bol­ma­dyk ösüp bar­ýan ýurt­lar üçin He­re­ket­le­riň on ýyl­lyk mak­sat­na­ma­sy (2024 – 2034-nji ýyl­lar) «Awa­za» mak­sat­na­ma­sy» diý­lip at­lan­dy­ry­lar. Bu mas­la­ha­ty döw­let we hö­kü­met Baş­tu­tan­la­ry­nyň de­re­je­sin­de «Hyz­mat­daş­lyk gat­na­şyk­la­ry­ny gol­da­mak ar­ka­ly ösü­şe ýar­dam ber­mek» at­ly mow­zuk bo­ýun­ça ge­çir­mek ka­rar edil­di. Mu­nuň özi ýur­du­my­zyň öňe sür­ýän baş­lan­gyç­la­ry­nyň dün­ýä bi­le­le­şi­gi ta­ra­pyn­dan yk­rar edil­ýän­di­gi­niň we ola­ryň hal­ka­ra gi­ňiş­lik­de uly äh­mi­ýe­te eýe­di­gi­niň no­bat­da­ky be­ýa­ny­na öw­rül­di.

Birleşen Milletler Guramasynyň Deňze çykalgasy bolmadyk ösüp barýan ýurtlar boýunça üçünji maslahatynyň biziň ýurdumyzda, «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda geçirilmegi halkymyzyň şöhratly taryhyna altyn harplar bilen ýazyljak möhüm waka bolar. Bu foruma hem-de onuň dowamynda geçiriljek ugurdaş çärelere Deňze çykalgasy bolmadyk ösüp barýan ýurtlaryň düzümine girýän 32 ýurduň döwlet we hökümet Baştutanlarynyň, 47 sany kiçi ada döwletleriniň, 49 sany az ösen ýurtlaryň ýokary derejeli wekiliýetleriniň, BMG-niň Baş sekretarynyň we onuň orunbasarlarynyň, birnäçe halkara, sebit guramalarynyň, maliýe institutlarynyň, jemgyýetçilik birleşikleriniň, hususy pudagyň ýolbaşçylarynyň we wekilleriniň gatnaşmagyna garaşylýar.
Bu fo­rum dün­ýä­niň deň­ze çy­kal­ga­sy bol­ma­dyk we ki­çi ada­lar­da ýer­leş­ýän ösüp bar­ýan döw­let­ler üçin has-da wa­jyp. Şeý­le me­se­le­ler bi­len bag­la­ny­şyk­ly hal­ka­ra hyz­mat­daş­ly­gy alyp bar­mak üçin 2001-nji ýyl­da BMG-niň Baş As­samb­le­ýa­sy­nyň Ka­rar­na­ma­sy bi­len ýö­ri­te­leş­di­ri­len eda­ra (UN-OHRLLS) dö­re­dil­di we oňa BMG-niň Ýo­ka­ry we­ki­li ýol­baş­çy­lyk ed­ýär. Bu hal­ka­ra dü­züm az de­re­je­de ösen ýurt­la­ry, deň­ze çy­kal­ga­sy bol­ma­dyk ösüp bar­ýan ýurt­la­ry hem-de ki­çi ada döw­let­le­ri­ni gol­da­mak bo­ýun­ça iş­le­ri alyp bar­ýar. Mä­lim bol­şy ýa­ly, dün­ýä­de 44 döw­let az de­re­je­de ösen, 32 döw­let deň­ze çy­kal­ga­sy bol­ma­dyk ösüp bar­ýan, 39 döw­let bol­sa ki­çi ada döw­let­le­ri ha­sap edil­ýär. Gür­rü­ňi edil­ýän dü­zü­miň çäk­le­rin­de 2023-nji ýy­lyň mart aýyn­da Ka­tar Döw­le­ti­niň Do­ha şä­he­rin­de Bir­le­şen Mil­let­ler Gu­ra­ma­sy­nyň az de­re­je­de ösen ýurt­lar bo­ýun­ça bä­şin­ji hal­ka­ra mas­la­ha­ty (LDC5) ge­çi­ril­di. 2024-nji ýy­lyň maý aýyn­da bol­sa An­ti­gua we Bar­bu­da döw­le­tin­de Bir­le­şen Mil­let­ler Gu­ra­ma­sy­nyň Ösüp bar­ýan ki­çi ada döw­let­le­ri­niň dör­dün­ji hal­ka­ra mas­la­ha­ty (SIDS4) ge­çi­ril­di. «Awa­za» mil­li sy­ýa­hat­çy­lyk zo­la­gyn­da hem BMG-niň Deň­ze çy­kal­ga­sy bol­ma­dyk ösüp bar­ýan ýurt­lar bo­ýun­ça üçün­ji mas­la­ha­ty ýo­ka­ry de­re­je­de ge­çi­ri­ler. Ýe­ri ge­len­de, 32 sa­ny deň­ze çy­kal­ga­sy bol­ma­dyk ösüp bar­ýan ýurt­la­ryň ge­og­ra­fik ýer­le­şi­şi­niň dün­ýä­niň beý­le­ki ýurt­la­ry bi­len yk­dy­sa­dy gat­na­şyk­la­ry­na tä­sir ed­ýän­di­gi­ni bel­le­mek ze­rur.

Mäh­ri­ban ORAZ­BER­DI­ÝE­WA,
Türkmenistanyň Döwlet energetika institutynyň «Gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmeleri» ylmy-önümçilik merkeziniň ylmy işgäri.