Ýurdumyzda hal­ka­ra yk­dy­sa­dy hyz­mat­daş­ly­gy­ deň­hu­kuk­ly­lyk, öza­ra peý­da­ly­lyk we bu işe çe­ki­len ta­rap­la­ryň bäh­bit­le­ri­ni ha­sa­ba al­mak, şeý­le-de ýurt­la­ryň we se­bit­le­riň ara­syn­da yna­nyş­ma­gy pug­ta­lan­dyr­ma­gyň, pa­ra­hat­çy­ly­gy we dur­nuk­ly­ly­gy sak­la­ma­gyň mö­hüm gu­ra­ly hök­mün­de ga­ra­mak esa­syn­da ös­düril­ýär. Ata Watanymyz ma­li­ýe-yk­dy­sa­dy gi­ňiş­li­gi­niň açyk­ly­gy­ny üp­jün ed­ýär, äh­li döw­let­ler, hal­ka­ra yk­dy­sa­dy we ma­li­ýe gu­ra­ma­la­ry bi­len hyz­mat­daş­lyk saklaýar, yk­dy­sa­dy me­se­le­le­ri çöz­mek­de dün­ýä bi­le­le­şi­gi­niň ta­gal­la­la­ry­na ýar­dam ber­ýär.
Hä­zir­ki za­man yk­dy­sa­dy yl­myn­da «er­kin ba­zar» we «döw­let ka­da­laş­dy­ry­ly­şy» bi­ri-bi­ri­ni bäs­deş däl-de, bi­ri-bi­ri­niň üs­tü­ni ýe­tir­ýän dü­şün­je­ler hök­mün­de ga­ral­ýar. Ba­zar öz-özü­ni saz­la­ýan kuw­wat­ly güýç bol­sa-da, ol jem­gy­ýet­çi­lik bäh­bit­le­ri­ni he­mi­şe do­ly go­rap bil­me­ýär. Şol se­bäp­li, yk­dy­sa­dy ösü­şiň hi­li we dur­nuk­ly­ly­gy döw­le­tiň iş­jeň gat­naş­ma­gy­na bag­ly­dyr. Ba­zar me­ha­niz­mi­niň «şow­suz­lyk­la­ry» we ka­da­laş­dyr­ma­gyň ze­rur­ly­gy bar. Yk­dy­sa­dy na­za­ry­ýet­de ba­za­ryň ka­da­laş­dy­ryl­ma­gy­ny ta­lap ed­ýän bir­nä­çe esa­sy se­bäp­ler bar. Ba­zar güý­jü­niň bir el­de jem­len­me­gi bäs­deş­li­ge päs­gel ber­ýär. Döw­let bu ýer­de mo­no­po­li­ýa gar­şy ka­nun­çy­lyk ar­ka­ly ba­za­ra tä­ze gat­na­şy­jy­la­ryň gir­me­gi­ne şert dö­red­ýär. Önüm­çi­li­giň daş­ky gur­şa­wa ýe­tir­ýän zy­ýa­ny (me­se­lem, ha­pa­lan­ma) ba­zar ba­ha­syn­da öz be­ýa­ny­ny tap­ma­ýar. Bu ýer­de döw­let eko­lo­gik sal­gyt­lar we stan­dart­lar ar­ka­ly ga­tyş­ma­ly bol­ýar.
Yk­dy­sa­dy­ýe­tiň dur­nuk­ly ösü­şi­ni üp­jün et­mek üçin döw­let iki sa­ny esa­sy gu­ra­ly ulan­ýar: Döw­let çyk­da­jy­la­ry­ny we sal­gyt akym­la­ry­ny ulan­mak ar­ka­ly umu­my is­le­gi saz­la­mak. Mil­li ban­kyň üs­ti bi­len pu­luň muk­da­ry­ny we karz gö­te­rim­le­ri­ni ka­da­laş­dyr­mak ar­ka­ly hüm­met­siz­li­giň öňü­ni al­mak.
Türk­me­nis­tan­da ba­zar yk­dy­sa­dy­ýe­ti­ne ge­çiş «Döw­let – adam üçin­dir!» di­ýen ýö­rel­ge esa­syn­da ama­la aşy­ryl­ýar. Bu mo­del­de döw­let di­ňe gö­zeg­çiligi amala aşyrmaýar, eý­sem, iri ma­ýa­dar we so­si­al ke­pil hök­mün­de çy­kyş ed­ýär. Hä­zir­ki wagt­da san­ly yk­dy­sa­dy­ýe­te ge­çil­me­gi do­lan­dy­ry­şyň has aý­dyň we ne­ti­je­li bol­ma­gy­na ýar­dam ed­ýär.
Ba­zar yk­dy­sa­dy­ýe­ti­niň hä­zir­ki za­man tap­gy­ryn­da mag­lu­mat-kom­mu­ni­ka­si­ýa teh­no­lo­gi­ýa­la­ry ka­da­laş­dy­ryş hyzmaty­ny tä­ze de­re­jä çy­kar­ýar. San­ly­laş­dyr­mak aşak­da­ky der­wa­ýys me­se­le­le­ri çöz­mä­ge ýar­dam ed­ýär. San­ly plat­for­ma­lar aly­jy­la­ra we sa­ty­jy­la­ra ba­ha hem-de hi­liň ha­ky­ky ýag­da­ýy ba­ra­da mag­lu­mat­la­ry tiz tap­ma­ga müm­kin­çi­lik ber­ýär. Ba­zar ka­da­laş­dy­ry­ly­şy di­ňe ýur­duň içi­ne däl, eý­sem, da­şar­ky yk­dy­sa­dy gat­na­şyk­la­ra hem gö­nük­di­ril­me­li­dir. Ýer­li ön­dü­ri­ji­le­ri go­ra­mak bi­len bir ha­tar­da, dün­ýä ba­za­ry­na bäs­deş­li­ge ukyp­ly önüm­le­ri çy­kar­mak üçin hal­ka­ra stan­dart­la­ry­na geç­mek ka­da­laş­dy­ryl­ma­ly­dyr. Mil­li pu­luň hüm­me­ti­ni dur­nuk­ly sak­la­mak eks­port-im­port amal­la­ry­nyň dur­nuk­ly­ly­gy üçin esa­sy şert­dir.
Bu amal­la­ryň san­ly­laş­dyr­ma we di­wer­si­fi­kasi­ýa ýo­ly bi­len ut­gaş­dy­ryl­ma­gy mil­li yk­dy­sa­dy­ýe­tiň dün­ýä ho­ja­lyk gat­na­şyk­la­ry­na bäs­deş­li­ge ukyp­ly in­teg­ra­si­ýa­sy­ny üp­jün ed­ýär. Döw­let ta­ra­pyn­dan gol­da­nyl­ýan ba­zar yk­dy­sa­dy­ýe­ti mo­de­li ila­tyň so­si­al go­rag­ly­ly­gy­ny sak­la­mak bi­len bir ha­tar­da, yk­dy­sa­dy ösü­şiň tä­ze, ýo­ka­ry dep­gin­le­ri­ne çyk­ma­ga müm­kin­çi­lik ber­ýär.

Bekgi Arslanow,
Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Döwlet gullugy akademiýasynyň magistranty, Türkmenistanyň Ýaşlar baýragynyň eýesi, ýaş alym.

Gyzykly bolup bilerЕЩЕ ОТ АВТОРА