Až­dar mi­we­si

Soň­ky ýyl­lar­da baş­ga se­bit­de ýe­tiş­ýän tä­sin mi­we­le­ri iý­mek ýoň bol­dy. Her ýyl de­kabr aýy­nyň (gyş pas­ly) gel­me­gi bi­len öň gör­lüp-eşi­dil­me­dik mi­we­ler ba­zar­lar­dyr söw­da mer­kez­le­ri­niň be­ze­gi­ne öw­rül­ýär. Mu­ňa man­go, ana­nas, ko­kos, ki­wi, san­tol, pa­pa­ýa, až­dar mi­we­si, ýyl­dyz mi­we­si, li­çi, man­gos­tan, muş­mu­la, ram­bu­tan ýa­ly mi­we­le­ri my­sal ge­tir­mek bo­lar. Tä­sin mi­we­le­riň ag­la­ba bö­le­gi Uzak Gün­do­gar we Okea­ni­ýa döw­let­le­rin­de ös­dü­ri­lip ýe­tiş­di­ril­ýär. Mäh­ri­ban ça­ga­lar, ga­ze­ti­mi­ziň her sa­nyn­da si­zi tä­sin mi­we­ler bi­len ta­nyş­dyr­ma­gy ma­kul bil­dik. Ge­liň, on­da až­dar mi­we­si ba­ra­da­ky gy­zyk­ly mag­lu­mat­la­ry öw­re­ne­liň!

Halk ara­syn­da až­dar mi­we­si diý­lip ta­nal­ýan bu mi­wä yl­my dil­de «Hy­locereus un­da­tus» di­ýil­ýär. Pi­ta­haý­ýa hem di­ýil­ýän gulpakly mi­wä­niň ata Wa­ta­ny Mek­si­ka (Mer­ke­zi Ame­ri­ka) ha­sap­lan­ýar. Hä­zir­ki wagt­da Gü­nor­ta-Gün­do­gar Azi­ýa­da köp ös­dü­ri­lip ýe­tiş­di­ril­ýän až­dar mi­we­si ýo­kum­ly­ly­gy we wi­ta­min­le­re baý­dy­gy bi­len ta­pa­wut­lan­ýar. Bu mi­wä­niň aga­jy edil kak­tu­sa meň­ze­ýär.
Až­dar mi­we­si­niň ga­by­gy gül­gün ýa-da sa­ry, iýil­ýän bö­le­gi bol­sa ak ýa-da şu­gun­dyr reň­kin­de bol­ýar. Süý­jüm­tik ta­ga­my (ara­lyk) bo­lan bu mi­we ýy­lyň is­len­dik pas­lyn­da ýe­tiş­ýär. Dün­ýä­de iň esa­sy eks­port edi­ji ýurt bo­lan Tai­land­da až­dar mi­we­si­niň eti ak, ga­by­gy gül­gün reňk­li gör­nü­şi ös­dü­ri­lip ýe­tiş­di­ril­ýär. Tai­land­da bu mi­we de­kabr­dan ap­rel aýy­na çen­li ara­lyk­da ýe­tiş­ýär.
Kak­tus aga­jyn­da ýe­tiş­ýän ek­zo­tik mi­we wi­ta­mi­ne baý bo­lup, im­mu­ni­te­ti güýç­len­dir­ýär, iý­mit siň­di­ri­şi ýe­ňil­leş­dir­ýär. Için­de ga­ra dä­ne­si bo­lan až­dar mi­we­si­ni il­ki ýuw­ma­ly, soň­ra uzyn­ly­gy­na ikä böl­me­li. Için­dä­ki et­li bö­le­gi­ni çem­çe bi­len çy­ka­ryp, di­lim­le­re böl­me­li ýa-da dört­burç edip dog­ra­ma­ly. So­ga­na meň­zeş ösünt­gi­si bo­lan bu mi­wä­niň ga­by­gy iýil­me­ýär. Ki­wi­niň, ar­my­dyň we gar­py­zyň bi­le­lik­dä­ki ta­ga­my­ny ýat­lad­ýan až­dar mi­we­si ter­li­gi­ne iýil­mek bi­len bir ha­tar­da, iş­däa­ça­ra, ýo­gur­da we süý­jü­lik­le­re go­şul­ýar. Şeý­le hem bu mi­we­den kok­teýl taý­ýar­la­nyl­ýar. Až­dar mi­we­si ga­ra dä­ne­le­ri bi­len bi­le­lik­de iýil­ýär. Tä­ze ýol­nan bu mi­we so­wa­dy­jy­da ýa-da plas­tik hal­ta­da 2-3 hep­de ter­li­gi­ne sak­lan­ýar. Až­dar mi­we­si­niň gül­le­ri­ni çaý hök­mün­de dem­läp içip bol­ýar. Ýa­ba­ny te­bi­gat­da pi­ta­haý­ýa aga­jy 15 met­re çen­li be­ýik­li­ge çyr­ma­şyp ös­ýär. Adat­ça, pi­ta­haý­ýa – in­çe bal­dak­ly kak­tus aga­jy eke­ran­çy­lyk meý­dan­la­ryn­da we ýy­la­dyş­ha­na­lar­da ös­dü­ri­lip ýe­tiş­di­ril­ýär. Her ýyl dün­ýä­de 1 mil­li­on ton­na­dan gow­rak až­dar mi­we­si ön­dü­ril­ýär. Bu ugur­da Wýet­nam, Hy­taý we Tai­land öň­de­li­gi eýe­le­ýär.