Jeýms Fenimor Kuper

Ame­ri­kan ýa­zy­jy­sy Jeýms Fe­ni­mor Ku­per (1789–1851) dün­ýä ede­bi­ýa­ty­nyň baş­dan­ge­çir­me­ler gör­nü­şi­niň nus­ga­wy we­ki­li ha­sap­lan­ýar. Ku­per ame­ri­kan hal­ky­nyň dur­mu­şyn­dan on­lar­ça ro­man­la­ry dö­ret­di, onuň iň meş­hur ese­ri dog­duk top­rak­la­ryn­da ga­dy­my otu­rym­ly halk bo­lan in­deý­le­ri­ň dur­mu­şy ba­ra­da gür­rüň ber­ýän «Mo­gi­kan­la­ryň iň soň­ku­sy» ro­ma­ny­dyr. Bu ro­man hä­zir­ki gün­de-de tu­tuş dün­ýä­de giň­den söý­lüp okal­ýan eser­le­riň bi­ri­dir.
Ýazyjynyň kakasy Wilýam Ku­pe­riň bag­ty çüw­di: ol jem­gy­ýet­de hor­mat­lan­ýan Fe­ni­mor­la­ryň maş­ga­la­sy­nyň görk-gör­mek­li gy­zy­nyň göw­nü­ni aw­la­ma­gy hem-de oňa öý­len­me­gi ba­şar­dy. Ara­dan bir­nä­çe ýyl ge­çen­soň bol­sa, Wil­ýam Ku­per Ot­se­go kö­lü­niň et­ra­byn­dan kyrk akr ýer bö­le­gi­ni ar­zan­jak nyrh­dan sa­tyn al­dy. Bu kö­lüň gü­nor­ta ke­nar­ýa­ka­syn­da, Sas­ku­in­han­na der­ýa­sy­nyň göz­baş al­ýan ýe­rin­de ol öz ady­ny gö­ter­ýän şä­her­çä­niň düý­bü­ni tu­tup baş­la­dy.
Ot­se­go­nyň al­ky­myn­da­ky şä­her­çä­niň ila­ty 35 ho­ja­ly­ga ýe­ten­de, Wil­ýam oňa özü­niň köp­san­ly ilen-ça­lan­la­ry­ny gö­çü­rip ge­tir­di. Ola­ryň ara­syn­da Ku­pe­riň kör­pe og­ly Jeýms hem bar­dy. Tä­ze şä­her­çe kör­pe Jeýms üçin ha­ky­ky jen­net bo­lup gö­rün­di. Ýog­sam nä­me, ola­ryň giň öý­le­ri­niň pen­ji­re­le­ri Ot­se­go kö­lü­ne ba­kyp dur­dy. Gy­şy­na ol ýer­de aýa­gyň typ­gyç­ly ge­zip, tom­su­na bol­sa, köl­de su­wa dü­şüp, ba­lyk tu­tup hem-de ga­ýyk­ly ýü­züp bol­ýar­dy. To­ka­ýy diý­se­ne! He­niz adam eli deg­me­dik to­ka­ýyň bel­li ba­ha­sy ýok­dy, on­dan Ku­pers­tau­nyň kö­çe­si­ne, ga­raş­man dur­kaň, şah­la­ry bu­rum-bu­rum çal su­gun çy­kýar­dy.
Jeýms özi üçin gör­lüp-eşi­dil­me­dik er­kin­li­giň he­zi­li­ni gör­ýär­di. Ku­pers­ta­un­da­ ýe­ke­je mu­gal­ly­my­nyň bar­dy­gy­na ga­ra­maz­dan, «Aka­de­mi­ýa» diý­lip at­lan­dy­ryl­ýan mek­dep­dä­ki sa­pak­la­ram ça­ga­nyň keý­pi­ni bo­zup bil­me­ýär­di. Em­ma Jeým­se diý­seň hoş ýak­ýan bu he­zil­lik­ler onuň ene-ata­sy­ny as­la gy­zyk­lan­dyr­ma­ýar­dy, Wil­ýam Ku­per eý­ýäm hor­mat­lan­ýan ka­zy­dy­gy­na ga­ra­maz­dan, og­lu­nyň bi­kär hem gö­dek kow­boý däl-de, oku­myş we sy­lan­ýan adam bol­ma­gy­ny is­le­ýär­di.
Maş­ga­la ge­ňe­şin­de ony abraýly Ýel kol­le­ji­ne oku­wa iber­mek ba­ra­da ka­ra­ra ge­lin­di. Em­ma bu okuw mek­de­bi­niň di­war­la­ry­nyň için­de ýet­gin­je­giň uzak eg­le­ne­si gel­me­di. Bir ge­zek synp otag­la­ry­nyň bi­ri­niň ga­py­sy­ny gö­dek­lik bi­len dö­wen Jeým­si okuw­dan kow­du­lar. Bu ene-ata­sy­nyň öz dik­rar­la­ry­ny jem­gy­ýet ta­ra­pyn­dan sy­lan­ýan adam edip ýe­tiş­dir­mek ba­ra­da­ky ar­zu­wy­nyň so­ňu­na no­kat goý­lan­dy­gy­ny aň­lad­ýar­dy. Og­lu­nyň gy­ňyr hä­si­ýet­le­ri­ni her edi­bem bol­sa agyz­dy­ryk­la­mak is­län ka­ka­sy ony de­ňiz gul­lu­gy­na ýol­la­dy. Il­ki de­ňiz­çi es­ger, soň ki­çi ser­ker­de bo­lup ge­çi­ren dört ýy­ly­nyň do­wa­myn­da Jeýms gä­mi­ler­de ýüz­di, bu oňa, el­bet­de, kem ýa­ra­ma­dy. Eger on se­kiz ýaş­ly nä­ze­nin Sýu­zan Au­gus­to de Lan­sä duş­ma­dyk bol­sa­dy, ol de­ňiz­çi­li­gi­ne hem gal­sa ga­lar­dy. Em­ma ýa­şa­jyk ha­nym oňa har­by de­ňiz­çi­li­gi­ni taş­la­sa, dur­mu­şa çyk­ma­ga ra­zy­lyk ber­jek­di­gi­ni mä­lim et­di.
Ku­per öz­di­ýen­li Sýu­zan bi­len je­del­le­şip otu­ra­sy işiň ýok­du­gy­na göz ýe­tir­di. Ol ka­ka­sy­nyň mül­kü­niň al­ky­myn­dan ki­çeň­räk ýer bö­le­gi­ni sa­tyn alyp, gel­ni bi­len şol ýer­de ýer­leş­di. Kem-kem daý­han­çy­lyk tär­le­ri­ni öw­re­ndi. Bir­de­nem daş-tö­we­re­gin­dä­ki­le­ri haý­ran gal­dy­ryp, ro­man ýaz­mak bi­len meş­gul­la­nyp baş­la­dy…
Bu şeý­le bol­dy. Bir ge­zek Jeýms Ku­per ýoň­lan gel­ni­ne Ýew­ro­pa­dan ge­ti­ri­len ki­ta­by okap be­rip otyr­dy. Ki­tap­da­ky wa­ka­lar şeý­le ­bir gu­rak, iç­gys­gynç be­ýan edil­ýär­di we­lin, ol çy­dam edip bil­män: «Eý, Taň­rym, sen­den-ä me­nem go­wy ýa­zar­dym!» di­ýip ki­ta­byň aw­to­ry­na ga­ýy­ba­na kä­ýi­nip goý­ber­di. Aýa­ly Jeým­siň bu sö­zü­ne ýyl­gyr­mak bi­len jo­gap ber­di, se­bä­bi ol adam­sy­nyň sto­luň ba­şyn­da otu­ryp, hat ýaz­ma­gy ha­lap bar­ma­ýan adam­dy­gy­ny oňat bil­ýär­di.
Em­ma Ku­per bu ýer­de-de he­mi­şe­ki gy­ňyr­ly­gy­ny et­di, sto­luň ba­şy­na geç­di-de, bir­nä­çe aýyň için­de özü­niň hy­ýal­keş­li­ge ýug­ru­lan «Se­re­sap­ly­lyk» at­ly il­kin­ji ro­ma­ny­ny ýa­zyp gu­tar­dy. Soň oka­ma­ga be­ren dost-ýar­la­ry­nyň hem ilen-ça­lan­la­ry­nyň mas­la­ha­ty bi­len il­kin­ji ro­ma­ny­ny ne­şir et­me­giň kül-kü­lü­ne çyk­dy.
El­bet­de, «Se­re­sap­ly­lyk» aň­ry­baş ki­tap-ha däl­di, ýö­ne lä­lik­si­re­di­len oky­ja tä­ze ki­ta­byň ne­şir edil­me­gi­niň özi-de eý­ýäm gy­zyk­ly­dy. Il­kin­ji ki­ta­by­nyň, ga­raz-ha, okal­ýan­dy­gyn­dan ga­nat bek­län Ku­per ede­bi­ýat bi­len meş­gul­lan­ma­gy­ny do­wam et­me­gi berk ýü­re­gi­ne düw­di. Ol in­di Ame­ri­ka­nyň ta­ry­hy ba­ra­da ro­man ýaz­ma­gyň ar­zu­wy­na ulaş­dy. Şol wagt Ku­pe­riň wa­ta­nyn­da mil­li ede­bi­ýat as­la ýok diý­se­ňem bol­jak­dy. Şonuň üçin bri­ta­ni­ýa­ly ede­bi­ýat tan­kyt­çy­la­ry «Heý, ha­ça­nam bol­sa, ha­ky­ky ame­ri­kan ki­ta­by­ny ýa-da ame­ri­kan pýe­sa­sy­ny okap gö­re­ni­ňiz bar­my? Ha­ny ola­ryň Skott­la­ry, Kemp­bel­le­ri, Baý­ron­la­ry?» di­ýen so­wa­ly ber­me­gi go­wy gör­ýär­di­ler. Ola­ryň bu giž­že­leý­ji so­wal­la­ry çe­ti­ne de­gen Ku­per öňün­de ägirt uly mak­sat goý­dy. Ki­ta­byň ýor­du­my­ny oňa bir wagt Howp­suz­lyk bo­ýun­ça ge­ňeş­de gul­luk eden ýa­kyn dost­la­ry­nyň bi­ri sal­gy ber­di. Ol adam, ýag­ny, Jon Jeý ABŞ-nyň Ga­raş­syz­ly­gy ug­run­da­ky sö­weş­lerde özü­niň ang­li­ýa­ly­la­ryň har­by mak­sat­la­ry ba­ra­da giz­lin mag­lu­mat ge­ti­ren iça­ly­lar bi­len du­şu­şan­dy­gy­ny gür­rüň be­rip öwün­me­gi ha­la­ýar­dy… Ine, şol iça­ly hem Ku­pe­riň «Iça­ly» at­ly ame­ri­kan ta­ry­hy­na de­giş­li ilkinji ro­ma­nyn­da baş gah­ry­ma­nyň or­nu­ny eýe­le­di.
Em­ma şow­ly çy­kan hem bol­sa, ýe­ke-täk ro­man mil­li ede­bi­ýa­ty ha­syl et­me­ýär. Ku­per we­lin, ju­da tu­tan­ýer­li­di, ol ýe­ne ga­la­ma ýa­pyş­dy. Bu ge­zek özü­niň meş­hur «Il­ki­baş­ky­lar» ese­ri­ni – ame­ri­kan top­rak­la­ry­ny il­kin­ji öz­leş­di­ri­ji­ler ba­ra­da­ky ro­ma­ny­ny ýaz­ýar. Bu ro­man­da oky­jy­lar soň şöh­ra­ta bes­le­nen ede­bi gah­ry­man­lar – ak­ýa­gyz aw­çy Nat­ti Bam­po hem onuň we­pa­ly in­deý dos­ty Çin­gaç­guk bi­len ýüz­be-ýüz bol­ýar­lar… Ro­ma­nyň ne­şir edil­me­gi Ku­pe­re şöh­rat ge­tir­di, em­ma ar­zuw­lan­ýan um­ma­syz ga­zanç we­lin, he­niz alys­da­dy. Bir ge­zek um­ma­syz ber­gi­le­ri üçin onuň öý goş­la­ry­ny tas­dan auk­sio­na-da çy­ka­ryp­dy­lar. He­mi­şe pul­suz­ly­gy Ku­pe­re özü­niň pyn­han ar­zu­wy­ny – Ýew­ro­pa sy­ýa­hat et­me­gi ama­la aşyr­ma­ga päs­gel ber­ýär­di. Ara­dan bir­nä­çe ýyl ge­çen­soň, ol ber­gi­le­ri­ni üz­lüş­di hem maş­ga­la­sy­ny alyp, Fran­si­ýa ýo­la düş­di. Fran­si­ýa ug­ra­ma­zyn­dan öň ol eje­si­niň is­le­gi­ni dur­mu­şa ge­çir­di: ýer­li hä­ki­mi­ýet­ler­den öz ady­nyň Jeýms Fe­ni­mor Ku­per diý­lip tu­tul­ma­gy­ny ga­zan­dy. Ýew­ro­pa­da ýa­zy­ja haý­ran edi­ji du­şu­şyk ga­raş­ýar­dy: şol gün myh­man­ha­na­dan çy­kan­da, onuň bir go­ja gö­zi düş­di. «Me­niň göw­nü­me onuň ýü­zi ta­nyş ýa­ly­dy» di­ýip, ýa­zy­jy ýat­la­ýar. «Biz birek-bi­rek bi­len däp bol­şy ýa­ly, baş atyp sa­lam­laş­dyk. Em­ma bir­den­kä nä­ta­nyş go­ja aýak çek­di-de, men­den fran­suz­ça­lap: «Men je­nap Ku­pe­ri gö­rüp bil­mez­mi­käm?» di­ýip so­ra­dy. So­ňam sö­zü­niň üs­tü­ni ýe­tir­di: «Me­niň adym Wal­ter Skott».
Bu gö­rül­me­dik hor­mat­dy. Dün­ýä meş­hur ýa­zy­jy, gör­lüp otu­ryl­sa, tan­kyt­çy­lar ta­ra­pyn­dan «Ame­ri­ka­nyň Wal­ter Skot­ty» diý­lip ba­ha ber­len ýa­zy­jy Jeýms Kuperi gör­mek üçin ýö­ri­te Lon­don­dan ge­len eken…
Ku­per Ýew­ro­pa­da­ky dur­muş­dan lez­zet al­ýar­dy. Ol Fran­si­ýa­ny, Ita­li­ýa­ny, Şweý­sa­ri­ýa­ny, Angli­ýa­ny aý­la­nyp çyk­dy. Ara­dan ýe­di ýyl ge­çen­soň, wa­ta­ny­na do­lan­mak ka­ra­ry­na gel­di.
Wa­ta­ny bi­len uzak ýyl­lar­dan soň­ky du­şu­şyk Ku­pe­re şat­lyk ge­tir­me­di. Ýew­ro­pa bi­len ta­nyş­lyk­dan soň, oňa Ame­ri­ka tu­kat bo­lup gö­rün­ýär­di. «Men öz ýur­dum bi­len aý­ry­lyş­dym…» di­ýip, soň Fe­ni­mor Ku­per gus­sa bi­len ýat­la­dy.
Ame­ri­ka­ly­lar­my? Olar ýa­zy­jy­ny is­len­dik za­dy üçin ba­gyş­lap bil­jek­di­ler, em­ma Ku­pe­riň öz­le­ri­niň söý­gü­li de­mok­ra­ti­ýa­la­ry­ny tan­kyt et­me­gi­ni we­lin ba­gyş­lap bil­me­ýär­di­ler. Ku­per­den nä­gi­le­lik ga­zet sa­hy­pa­la­ry­na dol­dy. Tan­kyt­çy­lar hat­da onuň şah­sy­ýe­ti­ne dil ýe­tir­mek­de­nem gaýt­ma­ýar­dy­lar. Ýa­zy­jy­nyň «Mo­ni­kin­ler» at­ly ro­ma­ny ne­şir edi­len­den soň bol­sa, ony «aky­lyn­dan aza­şan» di­ýip tan­kyt­la­dy­lar. Ku­pe­riň bi­ha­ýa re­dak­tor­la­ra gar­şy ka­zy­ýet sel­je­riş­le­ri di­ňe oda nep­ýag guý­ýar­dy. Ýa­zy­jy­nyň «Ku­per ýaz­ja­gy­ny ýaz­dy, onuň go­ry tü­ken­di» di­ýen ýaň­sy­ly söz bi­len as­la yla­la­şa­sy gel­me­ýär­di. Me­ge­rem, hut şu çe­ti­ne de­gi­ji söz­le­riň ýa­lan­dy­gy­ny su­but et­mek üçin­dir, ol «Gön jo­rap» ba­ra­da­ky meş­hur ro­man­la­ry­ny ýaz­ma­gy­ny do­wam ed­ýär­di. Ki­tap­dan ki­ta­ba onuň baş gah­ry­ma­ny ju­wan­laş­ýar­dy, be­ýan edi­şi has gus­sa­ly we hy­ýal­bent hä­si­ýe­te eýe bol­ýar­dy.
Hiç zat Ku­pe­ri bo­ýun eg­mä­ge mej­bur edip bil­me­ýär­di. Ol he­ni­zem özü­niň sy­ýa­sy ga­ra­ýyş­la­ry­ny giz­le­mek is­le­me­ýär­di we ka­zy­ýet eda­ra­la­ry­nyň işi­gi­ni torç ed­ýär­di. Dog­duk wa­ta­ny Ku­pers­tau­nyň ýa­şaý­jy­la­ry­nyň ede­bi­ýa­ty häl­ki bir ten­tek­lik ha­sap ed­ýän­dik­le­ri-de oňa no­bat­da­ky ese­ri­niň üs­tün­de iş­le­mä­ge päs­gel ber­me­ýär­di. Iň ahyr­ky kü­ti ki­ta­by bo­lan «Nýu-Ýor­kuň ta­ry­hy» ýa­zy­jy­nyň ýur­du­ny tä­ze­le­me­gin­den bir­nä­çe aý öň ne­şir edil­di.
Her ni­çi­gem bol­sa, Jeýms Fe­ni­mor Ku­per ame­ri­kan ede­bi­ýa­ty­nyň düý­bü­ni tu­tu­jy­la­ryň bi­ri hök­mün­de ta­ry­ha gir­me­gi ba­şar­dy. Ol bu mertebä özü­niň eser ýaz­mak ba­ra­da tö­tän­den dö­rän pi­ki­ri­ni dur­mu­şa ge­çir­mek hem-de ze­hi­ni­ni yk­rar et­dir­mek ug­run­da çe­ken yh­las­ly we tu­tan­ýer­li zäh­me­ti bi­len ýet­di. Ku­pe­riň iş­jan­ly­ly­gy, er­jel­li­gi ýa­zy­jy­la­ryň is­len­di­gi üçin gö­rel­de mek­de­bi bo­lup bil­se ge­rek. Onuň ro­man­la­ry­nyň gah­ry­man­la­ry bol­sa, bu gün ki­tap­lar­dyr çe­per film­ler ar­ka­ly ne­sil­le­riň ha­ky­da­syn­da ba­ky ýa­şaý­şy­ny do­wam ed­ýär…

Taý­ýar­lan Hem­ra Hu­daý­gu­ly­ýew.