Ösüşiň we geljegiň binýady

Ylym we bi­lim is­len­dik jem­gy­ýe­tiň ösü­şi­ni, onuň me­de­ni we yk­dy­sa­dy taý­dan kä­mil­leş­me­gi­ni üp­jün ed­ýän esa­sy güýç bo­lup, jem­gy­ýe­tiň aň-bi­lim de­re­je­si­ni ýo­kar­lan­dyr­ýar, yk­dy­sa­dy­ýe­tiň dur­nuk­ly­ly­gy­ny ber­kit­mä­ge we te­bi­gy baý­lyk­la­ry tyg­şyt­ly hem-de ne­ti­je­li ulan­ma­ga müm­kin­çi­lik ber­ýär. Adam­zat ta­ry­hy­nyň haý­sy döw­rü­ne se­ret­seň-de, yl­myň we teh­no­lo­gi­ýa­nyň ös­me­gi tä­ze si­wi­li­za­si­ýa­la­ryň ke­ma­la gel­me­gi­ne se­bäp bo­lup­dyr. Şol se­bäp­li dün­ýä­niň ösen döw­let­le­rin­de yl­ma, bi­li­me we in­no­wa­si­ýa­la­ra aý­ra­tyn üns be­ril­ýär. Ýurdumyzda her ýy­lyň 12-nji iýu­nyn­da Ylym­lar gü­ni döw­let de­re­je­sin­de uly da­ba­ra­lar bi­len bel­le­ni­lip ge­çil­ýär. Bu se­ne di­ňe bir alym­la­ryň, pro­fes­sor-mu­gal­lym­la­ryň ýa-da ta­lyp ýaş­la­ryň baý­ra­my bol­man, ýurdumyzyň in­tel­lek­tu­al kuw­wa­ty­nyň, uly üs­tün­lik­le­riň da­ba­ra­lan­ma­sy­dyr.
Türk­men hal­ky dün­ýä me­de­ni­ýe­ti­ne, yl­my­na, ede­bi­ýa­ty­na uly go­şant go­şan halk­dyr. Ga­dy­my Merw, Gür­genç, Nu­saý ýa­ly şä­her­ler di­ňe bir söw­da mer­ke­zi bol­man, Gün­do­ga­ryň iň iri ylym we bi­lim ojak­la­ry ha­sap­la­nyp­dyr. Bu ýer­ler­de ýer­le­şen ki­tap­ha­na­lar, ob­ser­wa­to­ri­ýa­lar we med­re­se­ler dün­ýä­niň çar ta­ra­pyn­dan ge­len alym­la­ry özü­ne çe­kip­dir. Merw şä­he­rin­de ýer­le­şen «So­wat öý­le­ri» we dün­ýä bel­li ki­tap­ha­na­lar öz döw­rün­de yl­myň iň ösen künjegi­ni eme­le ge­ti­rip­dir. Be­ýik akyl­dar Omar Haý­ýam ast­ro­no­mik bar­lag­la­ry­ny we se­ne­na­ma öz­gert­me­le­ri­ni hut Merw ob­ser­wa­tor­ýa­syn­da ama­la aşy­ryp­dyr. Gür­genç (Kö­ne­ür­genç) bol­sa Ho­rezm­şa­lar döw­rün­de yl­myň we me­de­ni­ýe­tiň iň uly mer­ke­zi­ne öw­rü­lip­dir. Bu ýer­de eme­le ge­len «Ma­munyň aka­de­mi­ýa­sy» dün­ýä yl­my­na uly go­şant go­şup­dyr. Luk­man­çy­lyk yl­my­nyň düý­bü­ni tu­tu­jy­la­ryň bi­ri bo­lan Abu Ali ibn Si­na­nyň «Luk­man­çy­lyk yl­my­nyň ka­nun­la­ry» at­ly ki­ta­by asyr­lar­bo­ýy Ýew­ro­pa­nyň bi­lim ojak­la­ryn­da esa­sy gol­lan­ma hök­mün­de oka­dy­lyp­dyr. Ibn Si­na Gür­genç­de ýa­şap, özü­niň köp san­ly yl­my açyş­la­ry­ny hut şu top­rak­da ama­la aşy­ryp­dyr. Abu Reý­han al-Bi­ru­ni bol­sa geo­de­zi­ýa, mi­ne­ra­lo­gi­ýa, ast­ro­no­mi­ýa we ma­te­ma­ti­ka ylym­la­ryn­da öw­rü­li­şik eden alym bo­lup, Ýer şa­ry­nyň ra­diu­sy­ny ta­kyk öl­çe­me­gi ba­şa­ryp­dyr we bü­tin­dün­ýä yl­my­na uly tä­sir edip­dir. Mah­myt Kaş­gar­ly we Ýu­sup Has Ha­jyp da­gy­lar tür­ki dil­le­riň ede­bi­ýa­ty­nyň we jem­gy­ýet­çi­lik ylym­la­ry­nyň ös­me­gi­ne ge­ti­ren yl­my iş­le­ri ýa­zan akyl­dar­lar. Al Ho­rez­mi al­geb­ra yl­my­nyň düý­bü­ni tu­tu­jy bo­lup, «Al­go­ri­tim» dü­şün­je­si hut şu aly­myň adyn­dan göz­baş al­ýar. Hal­ky­my­zyň ta­ry­hyn­da uly yz gal­dy­ran bu akyl­dar­lar hä­zir­ki za­man türk­men alym­la­ry üçin nus­ga­lyk mek­dep­dir. Ylym­lar gü­ni bel­le­ni­len­de, biz di­ňe bir şu gü­nüň däl, eý­sem, geç­mi­ş mi­ra­sy­my­zyň hem sar­pa­sy­ny tut­ýa­rys.
Türk­me­nis­ta­nyň Ylym­lar aka­de­mi­ýa­sy ýur­du­myz­da yl­my sy­ýa­sa­ty alyp bar­ýan, düýp­li we ama­ly bar­lag­la­ry ut­gaş­dyr­ýan esa­sy yl­my mer­kez­dir. Dür­li ýyl­lar­da ama­la aşy­ry­lan yl­my öz­gert­me­le­riň ne­ti­je­sin­de Türk­me­nis­ta­nyň Ylym­lar aka­de­mi­ýa­sy­nyň dü­zü­min­dä­ki yl­my-bar­lag ins­ti­tut­la­ry­nyň işi maz­mun taý­dan baý­laş­dy­ryl­dy. Yl­my bar­lag­la­ryň ne­ti­je­li­li­gi­ni ýo­kar­lan­dyr­mak mak­sa­dy bi­len, Türk­me­nis­ta­nyň Ýo­ka­ry at­tes­ta­si­ýa ko­mi­te­ti dö­re­dil­di hem-de yl­my de­re­je­le­ri (ylym­la­ryň kan­di­da­ty, ylym­la­ryň dok­to­ry) we yl­my at­la­ry (do­sent, pro­fes­sor) ber­me­giň tä­ze hal­ka­ra ta­lap­la­ry­na la­ýyk gel­ýän ul­ga­my gi­ri­zil­di. Türk­me­nis­ta­nyň Ylym­lar aka­de­mi­ýa­sy­nyň dü­zü­min­dä­ki yl­my-bar­lag ins­ti­tut­la­ry, Halkara ylmy-teh­no­lo­gi­ýa parky, şeýle hem ýurdumyzyň ýo­ka­ry okuw mek­dep­le­ri iň döw­re­bap en­jam­lar, bar­lag­ha­na top­lum­la­ry we komp­ýu­ter teh­no­lo­gi­ýa­la­ry bi­len üp­jün edil­di.
Ýaş­la­ry yl­ma çek­mek mak­sa­dy bi­len, her ýyl yl­my iş­le­riň bäs­le­şik­le­ri gu­ral­ýar, as­pi­ran­tu­ra we dok­to­ran­tu­ra ar­ka­ly ýo­ka­ry hü­när­li hü­när­men­le­riň tä­ze nes­li ke­ma­la ge­ti­ril­ýär. Ylym ul­ga­my­nyň hu­kuk esas­la­ry­ny döw­re­bap­laş­dyr­mak mak­sa­dy bi­len, «Döw­let ylmy-teh­ni­ki sy­ýa­sa­ty ha­kyn­da», «Yl­my iş­gä­riň hu­kuk ýag­da­ýy ha­kyn­da», «Yl­my eda­ra­lar ha­kyn­da», «Yl­my-teh­no­lo­gi­ýa park­la­ry ha­kyn­da», «Yl­my in­tel­lek­tu­al eýe­çi­lik ha­kyn­da», «Ýaş­lar ba­ra­da döw­let sy­ýa­sa­ty ha­kyn­da» (re­je­le­nen gör­nü­şi) Türk­me­nis­ta­nyň Ka­nun­la­ry ka­bul edil­di.
Ylym we teh­no­lo­gi­ýa ul­ga­my­ny ös­dür­mek ýur­duň yk­dy­sa­dy we dur­muş taý­dan gal­ky­ny­şy­ny üp­jün et­me­giň baş şer­ti hök­mün­de gö­rül­ýär. Türk­me­nis­ta­nyň ylym ul­ga­my di­ňe bir na­za­ry bi­li­mi däl, ýur­duň yk­dy­sa­dy ga­raş­syz­ly­gy­ny gol­da­ýan ama­ly bar­lag­la­ry ös­dür­mä­ge ün­sü­ni gö­nük­dir­ýär. Hä­zir­ki wagt­da san­ly yk­dy­sa­dy­ýet we mag­lu­mat teh­no­lo­gi­ýa­la­ry ýur­du­myz­da «akyl­ly» şä­her kon­sep­si­ýa­la­ry­ny ös­dür­mek, eme­li aň, ki­ber­howp­suz­lyk we uly mag­lu­mat­lar (Big da­ta) ýa­ly ugur­lar­da yl­my bar­lag­lar iş­jeň al­nyp ba­ryl­ýar. San­ly ul­ga­ma ge­çiş yk­dy­sa­dy­ýe­tiň äh­li pu­dak­la­ryn­da do­lan­dy­ry­şy kä­mil­leş­dir­mä­ge kö­mek ed­ýär. Türk­me­nis­tan ug­le­wo­do­rod se­riş­de­le­ri­ne baý döw­let bol­sa-da, alym-hü­när­men­ler ta­ra­pyn­dan «ýa­şyl» ener­ge­ti­ka, Gün we ýel ener­gi­ýa­sy­ny ulan­ma­gyň teh­no­lo­gi­ýa­la­ry öw­re­nil­ýär. Şeý­le hem ne­bi­tiň we ga­zyň gaý­ta­dan iş­le­ni­li­şi­ni çuň­laş­dyr­mak, tä­ze hi­mi­ki önüm­le­ri al­ma­gyň usul­la­ry iş­le­ni­p dü­zül­ýär. Türk­me­nis­ta­nyň der­man­lyk ösüm­lik­le­ri­niň esa­syn­da eko­lo­giýa taý­dan aras­sa tä­ze der­man se­riş­de­le­ri­ni dö­ret­mek bo­ýun­ça yl­my iş­ler do­wam ed­ýär. Suw se­riş­de­le­ri­ni tyg­şyt­ly ulan­mak, dam­ja­la­ýyn su­wa­ryş ul­gam­la­ry­ny kä­mil­leş­dir­mek we «Al­tyn asyr» Türk­men kö­lü­niň se­bi­ti­niň eko­lo­gi­ýa­sy­ny öw­ren­mek bo­ýun­ça uly göw­rüm­li yl­my tas­la­ma­lar ama­la aşy­ryl­ýar. Şeý­le hem Türk­me­nis­ta­nyň ylym ul­ga­myn­da na­no­teh­no­lo­gi­ýa­lar, tä­ze ma­te­ri­al­lar, bio­teh­no­lo­gi­ýa­lar, mo­le­kul­ýar bio­lo­gi­ýa, azyk howp­suz­ly­gy we oba ho­ja­ly­gy­na in­no­wa­si­on teh­no­lo­gi­ýa­la­ry or­naş­dyr­mak ýa­ly ugur­la­ra aý­ra­tyn äh­mi­ýet be­ril­ýär.
Türk­me­nis­ta­nyň ylym ul­ga­my dün­ýä­niň öň­de­ba­ry­jy yl­my mer­kez­le­ri, şol san­da BMG-niň ýö­ri­te­leş­di­ri­len eda­ra­la­ry, Ýew­ro­pa bi­le­le­şi­gi­niň yl­my gaz­na­la­ry we da­şa­ry ýurt­la­ryň Ylym­lar aka­de­mi­ýa­la­ry bi­len ne­ti­je­li hyz­mat­daş­ly­gy yzy­gi­der­li ös­dür­ýär. Bi­le­lik­dä­ki yl­my mas­la­hat­lar, tej­ri­be alyş­ma­lar we hal­ka­ra tas­la­ma­lar türk­men yl­my­nyň dün­ýä de­re­je­si­ne çyk­ma­gy­na oňaý­ly şert­le­ri dö­red­ýär.
Türk­me­nis­tan­da yl­ma go­ýul­ýan dur­nuk­ly ma­ýa go­ýum­la­ry we ama­la aşy­ryl­ýan öz­gert­me­ler ýur­duň in­tel­lek­tu­al kuw­wa­ty­ny has-da ýo­kar­lan­dyr­ýar. Hä­zir­ki wagt­da al­nyp ba­ryl­ýan yl­my bar­lag­lar di­ňe bir yk­dy­sa­dy bäh­bit ge­tir­mek bi­len çäk­len­män, gel­jek­ki ne­sil­ler üçin dur­nuk­ly in­no­wa­si­on we yl­ma esas­la­nan ösen döw­le­ti gur­ma­gyň ke­pi­li bo­lup dur­ýar.

Akmyrat AŞYROW,
Türkmenistanyň Döwlet, hukuk we demokratiýa institutynyň ylmy işgäri.