Heý­kel­ler – ga­dy­my ta­ry­hy­my­zyň be­ýa­ny

Türk­men hal­ky­nyň ga­dy­my­ly­gy bi­len bir­lik­de, onuň sun­ga­ty hem ga­dy­my­dyr. Me­de­ni­ýe­ti­mi­ziň bir şa­ha­sy bo­lan taryhy tapyndylar asyr­la­ryň do­wa­myn­da jem­gy­ýe­tiň önüm­çi­lik ta­la­by­ny ka­na­gat­lan­dyr­ýan mö­hüm se­riş­de bol­mak bi­len, hal­kyň hü­när­ment­lik de­re­je­si­ni kä­mil­leş­dir­mek­de hem uly mek­dep bo­lup­dyr. Dün­ýä alym­la­ry ta­ry­hy öw­re­nen­le­rin­de iki ýol­dan ugur al­ýar­lar. Ola­ryň bi­rin­ji­si ga­zuw-ag­ta­ryş iş­le­ri ge­çi­ri­len­de ta­pyl­ýan ar­heo­lo­gik ta­pyn­dy­lar, ikin­ji­si bol­sa şol ar­heo­lo­gik ta­pyn­dy­lar­da sak­la­nyp ga­lan bel­gi­ler, su­rat­lar we şe­kil­ler­dir.
Ýur­du­myz­da ýer­leş­ýän ýa­dy­gär­lik­ler adam­za­dyň mad­dy me­de­ni­ýe­ti­ni öw­ren­ýän alym­la­ry baý ta­pyn­dy­la­ry bi­len be­gen­di­rip, ta­ry­hyň ga­tyn­da giz­le­nip ga­lan syr­la­ry aç­ma­ga, ga­dym za­man­da­ky me­de­ni gat­na­şyk­la­ryň hä­si­ýe­ti­ni we dün­ýä ta­ry­hyn­da tut­ýan or­nu­ny aý­dyň­laş­dyr­ma­ga kö­mek ed­ýär. To­ýun­dan ýa­sa­lan tä­sin şe­kil­li heý­kel­jik­ler, ýü­zü­ne şe­kil ber­len daş­dan ýo­nu­lyp ýa­sa­lan ta­pyn­dy­lar, mö­hür­ler ru­hy me­de­ni­ýe­tiň ösü­şin­dä­ki aja­ýyp­lyk­la­ry şöh­le­len­dir­ýär. Ar­heo­lo­gik ta­pyn­dy­la­ryň ara­syn­da köp duş ge­len gym­mat­lyk­la­ryň bi­ri hem ter­ra­kota, ýag­ny, gy­zy­lym­tyl go­ňur reňk­li bi­şi­ri­len to­ýun­dan ýa­sa­lan ki­çi heý­kel­jik­ler­dir. Şeý­le heý­kel­jik­le­riň bir­nä­çe­si Döw­let me­de­ni­ýet mer­ke­zi­niň Döw­let mu­ze­ýin­de hem sak­lan­ýar.
Türk­me­nis­tan­da Jeý­tun me­de­ni­ýe­ti­niň ke­ma­la gel­me­gi bi­len, adam­la­ryň ara­syn­da jem­gy­ýet­çi­lik gat­na­şyk­la­ryn­da hem öz­bo­luş­ly­lyk ýü­ze çy­kyp­dyr. Ir­ki dö­wür­de adam­lar ekin ekip ýer­den, suw­dan ýer­lik­li peý­da­la­nyp, bol ha­syl al­ma­gy ba­şa­ryp­dyr­lar. Olar eke­ran­çy­lyk­da Gü­nüň, ýag­ty­ly­gyň mö­hüm­di­gi­ne dü­şü­nip­dir­ler. Haý­sy­dyr bir gud­ra­ta yna­nan ata-ba­ba­la­ry­myz to­ýun­dan heý­kel ýa­sap­dyr­lar we bir işiň ba­şy­ny tu­tan wagt­la­ryn­da on­dan me­det di­läp­dir­ler. Top­rak ha­syl ber­ýär, top­ra­gyň dö­re­di­ji­di­gi, äh­li jan­dar­la­ryň toprakdan eme­le ge­len­di­gi ga­dy­my eke­ran­çy­la­ryň di­ni dün­ýä­ga­raý­şy­nyň için­den eriş-ar­gaç bo­lup ge­çip­dir. Ene per­zen­di dün­ýä ge­tir­ýär we per­zen­di­ni dür­li be­la-be­ter­ler­den go­ra­ýar, şo­nuň üçin oňa güýç-kuw­wa­tyň, dö­re­di­ji­niň ny­şa­ny di­ýip dü­şü­nip­dir­ler. Jeý­tun me­de­ni­ýe­ti­ne de­giş­li ta­py­lan ze­nan heý­kel­jik­le­ri­niň ýüz keş­bi ada­ma meň­ze­di­len hem bol­sa, en­tek on­da be­genç, gaý­gy, ga­har ýa­ly adam duý­gu­la­ry­ny be­ýan et­mek mah­sus bol­man­dyr. Em­ma olar­da jem­gy­ýe­tiň ösüş aý­ra­tyn­lyk­la­ry­nyň ala­mat­la­ry­na göz ýe­tir­mek bol­ýar.
Al­tyn­de­pe­den ta­py­lan to­ýun heý­kel­le­re syn ede­niň­de, şol dö­wür­ler­de tä­ze, has kä­mil me­de­ni­ýe­tiň, ýag­ny uly şä­her gur­lu­şy­gy­nyň, il­kin­ji yl­my ga­ra­ýyş­la­ryň ke­ma­la ge­len­di­gi­ni ala­mat­lan­dyr­ýan şe­kil­ler bar. Jem­gy­ýet­de eke­ran­çy­ly­gyň ös­me­gi bi­len dö­re­di­ji­lik­li hü­när­men­ler ýe­ti­şip baş­la­ýar, söw­da gat­na­şyk­la­ry ýü­ze çyk­ýar, küý­ze­gär­ler dür­li küý­ze­le­ri ýa­sap, on­da öz el­le­ri­niň yz­la­ry­ny goý­mak is­läp­dir­ler. Ne­ti­je­de, küý­ze­ler te­bi­gat­dan al­nan bo­ýag­lar bi­len na­gyş­la­nyp­dyr. Hat-ýa­zu­wyň il­kin­ji ala­mat­la­rynyň ýü­ze çyk­ma­gy bi­len mö­hür­ler ýa­sa­lyp baş­la­nyp­dyr we ýa­zuw bel­gi­le­ri oňa ge­çi­ri­lip­dir. Jem­gy­ýe­tiň bu ösü­şin­de heý­kel ýa­sa­ýan us­sa­lar hem yz­da gal­man, heý­kel­le­riň ýü­zü­nde il­kin­ji hat bel­gi­le­ri­ni gal­dy­ryp­dyr­lar.
Wag­tyň geç­me­gi bi­len heý­kel­ler bü­rünç­den hem ýa­sa­lyp­dyr. Eke­ran­çy­ly­gyň ös­me­gi netijesinde adam öz el zäh­me­tin­den baş­ga-da dür­li haý­wan­la­ry ýer sür­mek işi­ne gat­naş­dy­ryp baş­la­ýar. Bel­ki şo­nuň üçin­dir, ta­py­lan gym­mat­lyk­la­ryň için­däki dür­li dö­wür­le­re de­giş­li bo­lan heý­kel­le­riň ara­syn­da dü­ýe, goç, ge­çi şe­kil­li al­tyn­dan, kü­müş­den, bü­rünç­den ýa­sa­lan iň­ňe­bag­jyk­la­ra ga­bat ge­lin­ýär. Heý­kel­ta­raş­lyk sun­ga­ty Mar­guş me­de­ni­ýe­tin­de şeý­le gör­nü­şin­de jem­gy­ýet­çi­lik hyz­ma­ty­ny ýe­ri­ne ýe­ti­rip­dir. Mar­guş me­de­ni­ýe­tin­de heý­kel­le­riň dür­li gör­nü­şi bi­len bir­lik­de ola­ry iş­läp be­jer­mek­li­giň dür­li usul­la­ry bo­lup­dyr. Olar kes­me, oý­ma, düz­me, ýel­me­me usul­la­ry­ny ula­nyp­dyr­lar.
Heý­kel­ler An­tik döw­rün­de jem­gy­ýet­çi­lik gat­na­şyk­la­ryn­da bi­na­nyň be­zeg bö­le­gi bo­lup hyz­mat edip­dir. Aş­ga­ba­dyň ete­gin­de ýer­leş­ýän Nu­saý hem ga­dy­my me­de­ni­ýe­tiň we sun­ga­tyň ösen me­ka­ny­dyr. Bu ýer­den heý­kel­le­riň bir­nä­çe gör­nü­şi ta­pyl­ýar. Nu­saý­dan ta­py­lan gym­mat­lyk­la­ryň için­de dün­ýä hal­kla­ry­ny haý­ra­na goý­ýan süňk­den ýa­sa­lan ri­ton­la­ryň friz­le­ri (ýo­kar­ky bö­le­gi) hem sah­na eser­le­ri­ni ýa­da sal­ýan heý­kel­jik­ler bi­len be­ze­lip­dir. Gal­dy­ry­lan bi­na­lar hem heý­kel­ler bi­len be­ze­lip­dir. Mad­dy we ru­hy me­de­ni­ýe­tiň bar­ha kä­mil­leş­me­gi adam­la­ryň es­te­ti­ka, ýag­ny, gö­zel­li­ge bo­lan is­leg­le­ri­ni art­dy­ryp­dyr. Şo­nuň üçin her bir se­ne­diň eýe­si ön­dür­ýän önü­mi­niň gö­zel bol­ma­gy­ny is­läp­dir. Şeý­le­lik­de, us­sa­lar küý­ze­le­riň da­şy­ny, öý es­bap­la­ry­nyň bel­li bir bö­le­gi­ni heý­kel­ta­raş­lyk sun­ga­ty­nyň kä­mil eser­le­ri bi­len be­zäp­dir­ler. Ol be­zeg­le­riň kä­bi­ri şol se­ne­diň eýe­si ba­ra­da mag­lu­mat ber­se, kä­bi­ri us­sa­nyň ön­dü­ren önü­mi­niň sa­ny, wag­ty we baş­ga-da bir­nä­çe mag­lu­ma­ty özün­de sak­lap, söw­da ýol­la­ry bi­len dün­ýä halk­la­ry­nyň ara­sy­na ýaý­rap­dyr.
Gah­ry­man Ar­ka­da­gy­my­zyň, Ar­ka­dag­ly Gah­ry­man Ser­da­ry­my­zyň taý­syz ta­gal­la­lary bi­len mil­li me­de­ni­ýe­ti­mi­zi hem­me­ta­rap­la­ýyn go­rap sak­la­ma­ga, ös­dür­mä­ge we baý­laş­dyr­ma­ga, dün­ýä halk­la­ry­ny me­de­ni gym­mat­lyk­la­ry­myz bi­len ta­nyş­dyr­ma­ga uly müm­kin­çi­lik­ler dö­re­dil­ýär. Mil­li me­de­ni­ýe­ti­mi­z ýaş­lar­da ah­lak, edep-ter­bi­ýe gym­mat­lyk­la­ry­nyň ös­me­gi­ne hem kä­mil­leş­me­gi­ne, ru­hy gö­rel­dä­niň ke­ma­la gel­me­gi­ne ýar­dam ed­ýär. Çün­ki bi­ziň ru­hy gym­mat­lyk­la­ry­myz­da mil­li­li­gi­miz jem­le­nen­dir.

Aýjeren ÝAÝLYMOWA,
Türkmenistanyň Döwlet medeniýet merkeziniň Döwlet muzeýiniň uly ylmy işgäri.