PDF
Her ýylyň 28-nji iýulynda bellenilýän “Bütindünýä gepatite garşy göreş güni” adamzat jemgyýetçiliginiň ünsüni iň howply we gizlin keselleriň birine çekmekde möhüm ädim bolup durýar. Häzirki zaman dünýäsinde ýokanç kesellere, aýratyn-da wirusly gepatitlere garşy göreşmek global saglygy goraýyş ulgamynyň ilkinji derejeli ugurlarynyň biridir. Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň (BSGG) maglumatlaryna görä, millionlarça adamyň ömrüne we saglygyna howp salýan bu gizlin epidemiýa garşy durmak üçin halkara jemgyýetçiligi uly tagalla edýär hem-de bar bolan serişdelerini birleşdirýär.
Gepatit – bagryň çişme keseli bolup, onuň netijesinde bagyr öýjükleriniň kadaly işi bozulýar. Bu ýagdaý diňe bir ýokançlyklar sebäpli däl, eýsem alkogol içgileri, zäherlenmeler we käbir dermanlary çendenaşa kabul etmek netijesinde hem ýüze çykyp bilýär. Wirusly gepatitiň esasy görnüşleri bolan C, B we D gepatitleri gan hem-de jyns ýollary arkaly geçýär. Adam bu wiruslary uzak wagtlap göterip gezende, kesel hroniki halata öwrülýär. Köplenç hiç hili bildirmän aralaşýanlygy sebäpli, ony diňe laboratoriýa barlaglary arkaly takyk anyklap bolýar.
XXI asyrda wirusologiýada we molekulýar biologiýada gazanylan ylmy üstünlikler, ozal bejerilmegi kyn bolan C gepatitinden doly saplanmaga şert döretdi. Wirusyň genomynyň anyklanmagy we beloklarynyň öwrenilmegi netijesinde wirusa garşy göni täsir edýän täze dermanlar (DAAs) işlenip taýýarlandy. Häzirki wagtda bu dermanlaryň kömegi bilen hassalaryň 95 göteriminden gowragy iki-üç aýyň içinde wirusdan doly arassalanýar. Bu bolsa gepatit sebäpli ýüze çykýan bagyr serrozy we rak ýaly agyr ýagdaýlaryň öňüni almaga giň şertleri döredýär.
BSGG tarapyndan tassyklanan 2022-2030-njy ýyllar üçin global strategiýa wirusly gepatitleri bütinleý ýok etmegiň anyk ýol kartasyny kesgitleýär. Bu resminama laýyklykda, 2030-njy ýyla çenli C gepatitiniň täze ýüze çykmalarynyň sanyny 30 esse, ýagny 96,7 göterime çenli azaltmak we B gepatitiniň eneden çaga geçmeginiň (perinatal ýokaşmagyň) bütinleý öňüni almak maksat edinilýär. Munuň üçin dünýä ýurtlary täze doglan çagalara ilkinji 24 sagadyň içinde B gepatitine garşy sanjym urmak düzgünini we töwekgelçilikli toparlary immunizasiýa etmegi giňden ornaşdyrýarlar. Şeýle hem B gepatitine garşy täze immunoterapiýa usullary hem-de C gepatitine garşy sanjym döretmek boýunça ylmy-barlag işleri üznüksiz dowam etdirilýär.
Dünýä tejribesinde gepatite garşy göreş diňe bir derman we sanjym bilen çäklenmän, eýsem, halk köpçüliginiň arasynda diagnostikany elýeterli etmegi hem öz içine alýar. Keseliň gizlin ösüş aýratynlygyny nazarda tutup, halkara derejede “Öz statusyňy bil!” diýen ýaly giň gerimli barlag kampaniýalary geçirilýär. Barlaglaryň elýeterliligini üpjün etmek üçin birnäçe minutda takyk netije berýän ekspres-testler ilatly ýerleriň ählisinde, şol sanda çetki sebitlerde hem işjeň ulanylyp, kesel irki tapgyrda anyklanylýar. Mundan başga-da, dünýäde ganyň howpsuzlygyny üpjün etmek we bir gezeklik lukmançylyk gurallaryny ulanmak arkaly wirusyň hassahanalarda ýaýramak ähtimallygy minimal derejä düşürildi.
Muňa garamazdan, global jemgyýetçiligiň öňünde entek çözülmeli meseleler hem bar. Dünýäniň dürli sebitlerinde dermanlaryň we testleriň bahalarynyň elýeterliligi boýunça deňsizlikler saklanýar. Afrika we Günorta-Gündogar Aziýanyň käbir pes girdejili ýurtlarynda gymmat bahaly bejergi halkara donorlaryň hem-de “Global fund” ýaly guramalaryň maliýe goldawyna bagly bolup galýar. Şol sebäpli hem häzirki wagtda dünýä ýurtlarynda patent hukuklaryny ýeňilleşdirmek we dermanlaryň elýeterli görnüşlerini köpçülikleýin öndürmek boýunça farmasewtika kompaniýalary bilen halkara ylalaşyklar baglaşylýar.
Umuman alanyňda, 2030-njy ýyla çenli wirusly gepatiti jemgyýetçilik saglygyna howp salýan keselleriň sanawyndan bütinleý öçürmek baradaky maksat, bütin adamzat siwilizasiýasynyň ylmy, maliýe we guramaçylyk güýçleriniň birleşmegi arkaly mümkindir. Dünýäniň her bir künjeginde gazanylýan kiçijik üstünlik hem bu uly we asylly maksada ýetmekde möhüm ädim bolup hyzmat edýär.
Nury Esenow, Myrat Garryýew adyndaky Türkmenistanyň Döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň ýokanç keseller kafedrasynyň aspiranty.
