Hazar deňzi – dostluk deňzi

12-nji awgustda «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda Hazar deňziniň güni giňden bellenildi. «Awaza» milli syýahatçylyk zolagyndaky «Berkarar» myhmanhanasynda guralan «Hazar deňziniň ekoulgamyny goramak: sebit hyzmatdaşlygy we durnukly ösüş» atly ylmy-amaly maslahat Hazar deňziniň güni mynasybetli çäreleriň esasysy boldy.

Mas­la­ha­ta ýur­du­my­zyň Hö­kü­met ag­za­la­ry, de­giş­li mi­nistr­lik­le­riň we pu­dak­la­ýyn do­lan­dy­ryş eda­ra­la­ry­nyň ýol­baş­çy­la­ry hem-de we­kil­le­ri, ugur­daş dü­züm­le­riň, yl­my eda­ra­la­ryň hü­när­men­le­ri, da­şa­ry ýurt­la­ryň Türk­me­nis­tan­da­ky il­çi­ha­na­la­ry­nyň, hal­ka­ra we se­bit gu­ra­ma­la­ry­nyň we­kil­le­ri gat­naş­dy­lar. Mas­la­ha­tyň öňü­sy­ra­syn­da myh­man­ha­na­nyň eý­wa­nyn­da Ha­zar deň­zi­niň te­bi­gy gö­zel­lik­le­ri­ni, Di­ýa­ry­my­zyň te­bi­ga­ty go­ra­mak ul­ga­myn­da ýe­ten sep­git­le­ri­ni be­ýan ed­ýän ser­gi ýaý­baň­lan­dy­ryl­dy.
Fo­ru­myň açy­lyş da­ba­ra­syn­da hormatly Prezidentimiziň mas­la­ha­ta gat­na­şy­jy­la­ra ibe­ren Gut­la­gy okal­dy. Gut­lag­da döw­let Baş­tu­ta­ny­myz Ha­zar deň­zi­niň tä­sin ekoul­ga­my­ny, bio­lo­gik köp­dür­lü­li­gi­ni, seý­rek duş gel­ýän ösüm­lik we haý­wa­nat dün­ýä­si­ni go­rap sak­la­ma­gyň döw­le­ti­mi­ziň ile­ri tu­tul­ýan ugur­la­ry­nyň bi­ri­di­gi­ni aý­dyp, Türk­me­nis­ta­nyň bu ugur­da hal­ka­ra gu­ra­ma­lar, Ha­zar­ýa­ka döw­let­ler bi­len iş­jeň hyz­mat­daş­ly­gy alyp bar­ýan­dy­gy­ny, ýur­du­my­zyň öňe sür­ýän Ha­zar eko­lo­gik baş­lan­gy­jy­nyň deň­ziň ekoul­ga­my­ny go­ra­mak­da, ta­gal­la­la­ry bir­leş­dir­mek­de we gel­jek ne­sil­ler üçin bu tä­sin te­bi­gy baý­ly­gy aýaw­ly sak­la­mak­da mö­hüm ädim­le­riň bi­ri­di­gi­ni nyg­ta­dy.
Türk­men ta­ra­py­nyň çy­kyş­la­ryn­da bel­le­ni­li­şi ýa­ly, Ber­ka­rar döwletiň täze eý­ýa­my­nyň Gal­ky­ny­şy döwründe Gahryman Arkadagymyzyň asyl­ly baş­lan­gyç­la­ry esa­syn­da, hormatly Prezidentimiziň baş­tu­tan­ly­gyn­da ýur­du­my­zyň yk­dy­sa­dy ösü­şi­ni daş­ky gur­şaw bi­len saz­la­şyk­ly alyp bar­ma­ga gö­nük­di­ri­len eko­lo­gi­ýa sy­ýa­sa­ty üs­tün­lik­li dur­mu­şa ge­çi­ril­ýär. Şu­nuň bi­len bag­ly­lyk­da, te­bi­gy baý­lyk­la­ry re­je­li peý­da­lan­mak, eko­lo­gik taý­dan aras­sa teh­no­lo­gi­ýa­la­ry, «ýa­şyl» yk­dy­sa­dy­ýe­ti or­naş­dyr­mak, ýur­du­myz­da we se­bit­de eko­lo­gik howp­suz­ly­gy üp­jün et­mek, bio­dür­lü­li­gi go­ra­mak me­se­le­le­ri­ne aý­ra­tyn üns be­ril­ýär. Ha­zar se­bi­tin­de söw­da-yk­dy­sa­dy, me­de­ni-yn­san­per­wer gat­na­şyk­la­ryň ös­dü­ril­me­gi ug­run­da baş­lan­gyç­lar üs­tün­lik­li ama­la aşy­ryl­ýar. Bu baş­lan­gyç­lar Ha­zar deň­zi­ni pa­ra­hat­çy­ly­gyň, yna­nyş­ma­gyň we eko­lo­gik taý­dan aba­dan­çy­ly­gyň me­ka­ny­na öwür­mä­ge gö­nük­di­ri­lip, Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň we iri hal­ka­ra gu­ra­ma­la­ryň giň gol­da­wy­na eýe bol­ýar. Şu­nuň bi­len bag­ly­lyk­da, Aş­ga­bat­da bi­rin­ji Ha­zar sam­mi­ti­niň, bi­rin­ji Ha­zar eko­lo­gi­ýa fo­ru­my­nyň we «Awa­za» mil­li sy­ýa­hat­çy­lyk zo­la­gyn­da bi­rin­ji Ha­zar yk­dy­sa­dy fo­ru­my­nyň ge­çi­ril­me­gi Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň ara­syn­da­ky hyz­mat­daş­ly­gy iş­jeň­leş­dir­mek­de ýur­du­my­zyň uly orun eýe­le­ýän­di­gi­ni gör­kez­ýär. 2022-nji ýy­lyň 29-njy iýu­nyn­da Aş­ga­bat­da al­tyn­jy Ha­zar sam­mi­ti­niň ge­çi­ril­me­gi Ha­za­ryň ekoul­ga­my­ny go­ra­mak üçin hyz­mat­daş­ly­gyň müm­kin­çi­lik­le­ri­ni gi­ňelt­mek­de no­bat­da­ky ädim bol­dy.
Ýur­du­my­zyň BMG-niň Baş As­sam­ble­ýa­sy­nyň, beý­le­ki iri fo­rum­la­ryň mün­be­rin­den be­ýan eden hem-de daş­ky gur­şa­wy go­ra­mak, suw-ener­ge­ti­ka se­riş­de­le­ri­ni re­je­li peý­da­lan­mak me­se­le­le­ri­ni çöz­mä­ge, Ha­zar deň­zi­niň eko­lo­gi­ýa­sy­ny go­ra­ma­gyň yg­ty­bar­ly ul­ga­my­ny dö­ret­mä­ge gö­nük­di­ri­len ne­ti­je­li baş­lan­gyç­la­ry hal­ka­ra bi­le­le­şik ta­ra­pyn­dan yk­rar edil­ýär. Şun­da 2023-nji ýyl­da
BMG-niň Baş As­samb­le­ýa­sy­nyň 78-nji ses­si­ýa­syn­da Türk­me­nis­ta­nyň öňe sü­ren Ha­zar eko­lo­gik baş­lan­gy­jy­nyň äh­mi­ýe­ti nyg­tal­dy. Bu baş­lan­gyç Ha­zar deň­zi­niň daş­ky gur­şa­wy­ny, onuň bio­se­riş­de­le­ri­ni go­rap sak­la­mak, eko­lo­gik me­se­le­le­ri çöz­mek bi­len bag­la­ny­şyk­ly we­zi­pe­le­riň giň top­lu­my bo­ýun­ça hyz­mat­daş­lyk üçin hal­ka­ra meý­dan­ça­ny dö­ret­mä­ge gö­nük­di­ri­len­dir. Şeý­le hem hormatly Prezidentimiziň Bir­le­şen Mil­let­ler Gu­ra­ma­sy­nyň Baş As­samb­le­ýa­sy­nyň 80-nji ses­si­ýa­sy­nyň ple­nar mej­li­sin­de 2026-njy ýyl­da Ha­zar eko­lo­gi­ýa fo­ru­my­ny ge­çir­mek ba­ra­da öňe sü­ren tek­li­bi­niň äh­mi­ýe­ti­ne üns çe­kil­di. Mu­nuň özi Türk­me­nis­ta­nyň Ha­zar deň­zi­niň ekoul­ga­my­ny go­rap sak­la­ma­ga aý­ra­tyn üns ber­ýän­di­gi­niň aý­dyň be­ýa­ny bol­mak bi­len, Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň eko­lo­gik aba­dan­çy­ly­gy­na gö­nük­di­ri­len ta­gal­la­la­ry bir­leş­dir­mek­de wa­jyp gu­ral bo­lup hyz­mat eder.
Çy­kyş­lar­da Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň bä­şi­si ta­ra­pyn­dan tas­syk­la­ny­lan döw­le­ta­ra we hö­kü­me­ta­ra yla­la­şyk­la­ryň çäk­le­rin­de ýur­du­my­zyň de­giş­li eda­ra­la­ry­nyň alyp bar­ýan iş­le­ri ba­ra­da-da mag­lu­mat be­ril­di. Nyg­ta­ly­şy ýa­ly, Ha­za­ryň bio­lo­gik se­riş­de­le­ri­niň, de­ňiz gur­şa­wy­nyň ýag­da­ýy­na yzy­gi­der­li gö­zeg­çi­li­gi ama­la aşyr­mak, yl­my bar­lag­la­ryň giň top­lu­my­ny ge­çir­mek mö­hüm we­zi­pe­le­riň ha­ta­ryn­da­dyr. Bu ugur­da «Ha­zar» döw­let go­rag­ha­na­sy deň­ziň ösüm­lik, haý­wa­nat dün­ýä­si­ni go­rap sak­la­mak­da we öw­ren­mek­de uly or­ny eýe­le­ýär. Go­rag­ha­na Ha­zar se­bi­tin­de ýa­şa­ýan seý­rek we ýi­tip git­mek how­py aban­ýan ösüm­lik­ler­dir haý­wan­la­ryň, şol san­da Ha­zar düw­len­le­ri­niň, ba­lyk­la­ryň, guş­la­ryň dür­li gör­nüş­le­ri­niň, beý­le­ki haý­wan­la­ryň go­ra­gy­ny üp­jün ed­ýär. Şeý­le-de bu ýer­de Ha­zar deň­zi­niň ösüm­lik, haý­wa­nat dün­ýä­si­ni öw­ren­mek, ekoul­gam­la­ryň ýag­da­ýy­na gö­zeg­çi­lik et­mek, ola­ry go­ra­mak bo­ýun­ça çä­re­le­ri iş­läp düz­mek üçin yl­my bar­lag­lar ge­çi­ril­ýär.
Soň­ra da­şa­ry ýurt­la­ryň Türk­me­nis­tan­da­ky il­çi­ha­na­la­ry­nyň, hal­ka­ra we se­bit gu­ra­ma­la­ry­nyň we­kil­le­ri­ne söz be­ril­di. Çy­kyş eden­le­riň bel­le­ýiş­le­ri ýa­ly, Ha­zar deň­zi dost­lu­gyň, pa­ra­hat­çy­ly­gyň, howp­suz­ly­gyň we hyz­mat­daş­ly­gyň, yla­la­şy­gyň deň­zi bol­mak bi­len, se­bit ýurt­la­ry­nyň yk­dy­sa­dy müm­kin­çi­lik­le­ri­ni, ta­ry­hy gat­na­şyk­la­ry­ny bag­la­nyş­dyr­ýar. Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň ara­syn­da­ky dost­luk­ly gat­na­şyk­la­ryň we hyz­mat­daş­ly­gyň bar­ha pug­ta­lan­dy­ryl­ma­gy se­bit­de pa­ra­hat­çy­ly­gyň, dur­nuk­ly ösü­şiň berk bin­ýa­dy­ny eme­le ge­tir­ýär. Ke­nar­ýa­ka ýurt­lar Ha­zar deň­zi­ni pa­ra­hat­çy­ly­gyň, hoş­ni­ýet­li goň­şu­çy­ly­gyň gi­ňiş­li­gi hök­mün­de sak­la­mak ug­run­da edil­ýän äh­li ta­gal­la­la­ry do­ly gol­da­ýar­lar. Bäş ýur­duň döw­let we hö­kü­met Baş­tu­tan­la­ry­nyň gat­naş­mak­la­ryn­da ge­çi­ril­ýän Ha­zar sam­mit­le­ri, Ha­zar yk­dy­sa­dy fo­rum­la­ry hem-de da­şa­ry iş­ler mi­nistr­le­ri­niň de­re­je­sin­dä­ki du­şu­şyk­lar, beý­le­ki çä­re­ler köp­ta­rap­la­ýyn hyz­mat­daş­ly­gy üs­tün­lik­li ös­dür­mä­ge ýar­dam ed­ýär.
Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň ara­syn­da yk­dy­sa­dy we ulag ul­ga­myn­da­ky hyz­mat­daş­lyk hem bar­ha gi­ňel­dil­ýär. Hu­su­san-da, Ýew­ro­pa bi­len Mer­ke­zi Azi­ýa­ny bag­la­nyş­dyr­ýan esa­sy ugur bo­lan Ha­za­rüs­ti hal­ka­ra ulag ge­çel­ge­si­ni ös­dür­mä­ge aý­ra­tyn äh­mi­ýet be­ril­ýär. Mu­nuň özi se­bit ýurt­la­ry­nyň ara­syn­da yk­dy­sa­dy gat­na­şyk­la­ry iler­let­mä­ge, ýük da­şa­ma­la­ryň wag­ty­ny gys­galt­ma­ga müm­kin­çi­lik ber­ýär. Hä­zir­ki dö­wür­de ho­wa­nyň üýt­ge­me­gi bi­len bag­ly­lyk­da, Ha­zar deň­zi hem eko­lo­gik we­him­ler bi­len ýüz­be-ýüz bol­ýar. Bu me­se­le yl­my taý­dan esas­lan­dy­ry­lan, bi­le­lik­dä­ki çe­me­leş­mä­ni ta­lap ed­ýär. Ha­zar deň­zi­niň su­wu­nyň de­re­je­si­niň pe­sel­me­gi 2022-nji ýyl­da Aş­ga­bat­da ge­çi­ri­len al­tyn­jy Ha­zar sam­mi­ti­niň esa­sy me­se­le­le­ri­niň bi­ri bol­dy. Şeý­le hem Türk­me­nis­ta­nyň baş­lan­gy­jy esa­syn­da «Awa­za» mil­li sy­ýa­hat­çy­lyk zo­la­gyn­da ge­çi­ri­len Bir­le­şen Mil­let­ler Gu­ra­ma­sy­nyň Deň­ze çy­kal­ga­sy bol­ma­dyk ösüp bar­ýan döw­let­ler bo­ýun­ça üçün­ji mas­la­ha­ty­nyň çäk­le­rin­de gu­ra­lan du­şu­şyk­lar­da deň­ziň de­re­je­si­niň pe­sel­me­gi­niň öňü­ni al­mak bi­len bag­ly me­se­le­ler ara al­nyp mas­la­hat­la­şyl­dy. Çy­kyş eden­ler ýur­du­my­zyň bu ugur­da dur­mu­şa ge­çir­ýän baş­lan­gyç­la­ry­na we bi­le­lik­de iş alyp bar­mak üçin dö­re­dil­ýän müm­kin­çi­lik­le­re ýo­ka­ry ba­ha ber­di­ler.
Mas­la­hat­da Ha­zar deň­zi­niň de­ňiz gur­şa­wy­ny go­ra­mak bo­ýun­ça Çar­çu­wa­ly kon­wen­si­ýa­nyň çäk­le­rin­de 20 ýy­lyň do­wa­myn­da al­nyp bar­lan iş­le­re syn be­ril­di. Bu kon­wen­si­ýa­nyň öz­bo­luş­ly­ly­gy onuň eko­lo­gi­ýadan we te­bi­gat­dan oý­la­ny­şyk­ly peý­da­lan­mak çyg­ryn­da Ha­zar se­bi­ti­niň döw­let­le­ri­niň gat­na­şyk­la­ry­ny düz­gün­leş­dir­ýän il­kin­ji hal­ka­ra hu­kuk na­ma­sy bol­ma­gy­dyr. Kon­wen­si­ýa onuň bin­ýa­dyn­da ka­bul edi­len ýö­ri­te Tes­wir­na­ma­lar ar­ka­ly ta­rap­la­ryň borç­la­ry­ny has ta­kyk kes­git­le­mä­ge, eko­lo­gik we­him­le­re çalt ses­len­mä­ge müm­kin­çi­lik ber­ýär.
Täh­ran kon­wen­si­ýa­sy ug­le­wo­do­rod se­riş­de­le­ri ga­zy­lyp al­nan­da we da­şa­lan­da ha­pa­lan­ma­gyň öňü­ni al­mak, de­ňiz gur­şa­wy­nyň ýag­da­ýy­na gö­zeg­çi­lik et­mek, bi­le­lik­dä­ki yl­my bar­lag­la­ry ge­çir­mek, daş­ky gur­şa­wa ýe­ti­ril­ýän tä­si­re ba­ha ber­mek ýa­ly mö­hüm ugur­lar bo­ýun­ça döw­le­ta­ra hyz­mat­daş­lyk üçin esa­sy meý­dan­ça bo­lup hyz­mat ed­ýär. Çy­kyş eden­ler kon­wen­si­ýa­dan ge­lip çyk­ýan we­zi­pe­le­ri dur­mu­şa ge­çir­mek üçin kö­pu­gur­ly çe­me­leş­mä­niň ze­rur­dy­gy­na ün­si çe­kip, öň­de dur­ýan me­se­le­le­ri çöz­mek­de ta­gal­la­la­ry bir­leş­dir­me­giň, ugur­daş eda­ra­la­ryň hem-de hü­när­men­le­riň ara­syn­da hyz­mat­daş­ly­gy has-da pug­ta­lan­dyr­ma­gyň wa­jyp­dy­gy­ny nyg­ta­dy­lar. Şu­nuň bi­len bag­ly­lyk­da, se­bit­le­ýin yl­my ul­gam­la­ry ber­kit­mek, mag­lu­mat alyş­ma­la­ry gi­ňelt­mek, tu­tuş se­bit bo­ýun­ça yl­my-bar­lag ins­ti­tut­la­ry­ny bir­leş­dir­ýän Ha­zar ylym hyz­mat­daş­ly­gy­ny dö­ret­mek ba­ra­da tek­lip­ler be­ýan edil­di. Şun­da in­no­wa­si­ýa­la­ry, döw­re­bap teh­no­lo­gi­ýa­la­ry, gö­zeg­çi­li­giň hem-de mo­ni­to­rin­giň tä­ze usul­la­ry­ny or­naş­dyr­ma­gyň, eme­li aň, mag­lu­mat plat­for­ma­la­ry ýa­ly çöz­güt­le­ri peý­da­lan­ma­gyň mö­hüm­di­gi­ne üns çe­kil­di.
Türk­me­nis­ta­nyň Mer­ke­zi Azi­ýa­da ho­wa­nyň üýt­ge­me­gi bi­len bag­ly teh­no­lo­gi­ýa­lar bo­ýun­ça se­bit mer­ke­zi­ni dö­ret­mek ba­ra­da­ky baş­lan­gy­jy­nyň uly gel­je­gi­niň bar­dy­gy nyg­tal­dy. Ol sy­ýa­sa­ty, yl­my, ma­li­ýe se­riş­de­le­ri­ni we in­no­wa­si­ýa­la­ry bir­leş­dir­ýän plat­for­ma öw­rü­lip bi­ler. Şeý­le hem ol ho­wa­nyň üýt­ge­me­gi­ne uý­gun­laş­mak, suw se­riş­de­le­ri­ni do­lan­dyr­mak, gaý­ta­dan di­kel­dil­ýän ener­gi­ýa çeş­me­le­ri­ni ös­dür­mek, ekoul­gam­la­ry di­kelt­mek ba­bat­da al­nyp ba­ryl­ýan iş­le­ri tiz­leş­di­rip bi­ler.
Mas­la­ha­ta gat­na­şy­jy­lar fo­ru­myň ne­ti­je­le­ri­ni jem­läp, Ha­zar­ýa­ka ýurt­lar­da bel­le­nil­ýän Ha­zar deň­zi­niň gü­nü­niň se­bit­de hyz­mat­daş­ly­gy, pa­ra­hat­çy­ly­gy we yna­nyş­ma­gy pug­ta­lan­dyr­ma­gyň mö­hüm­di­gi­ni ýe­ne-de bir ge­zek äş­gär ed­ýän se­ne­di­gi­ni nyg­ta­dy­lar hem-de Ha­za­ryň yg­ty­bar­ly eko­lo­gik go­rag­ly­ly­gy­ny, onuň umu­my aba­dan­çy­ly­gyň, ösü­şiň bäh­bit­le­ri­ne la­ýyk gel­ýän müm­kin­çi­lik­le­ri­niň dur­mu­şa ge­çi­ri­li­şi­ni üp­jün et­mek­de hal­ka­ra hyz­mat­daş­ly­gy mun­dan beý­läk-de iler­let­me­giň ze­rur­dy­gy­ny tas­syk­la­dy­lar.
Mas­la­ha­tyň ahy­ryn­da oňa gat­na­şy­jy­lar hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­mi­ziň ady­na Ýüz­len­me ka­bul et­di­ler. On­da Ha­zar deň­zi­niň se­bi­tin­de söw­da-yk­dy­sa­dy, me­de­ni-dur­muş gat­na­şyk­la­ry­nyň ös­dü­ril­me­gi ug­run­da ama­la aşy­ryl­ýan baş­lan­gyç­lar, Ha­zar deň­zi­ni pa­ra­hat­çy­ly­gyň, yna­nyş­ma­gyň, eko­lo­gik taý­dan aba­dan­çy­ly­gyň me­ka­ny­na öwür­mek, Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň ara­syn­da­ky hyz­mat­daş­ly­gy iş­jeň­leş­dir­mek ba­bat­da dur­mu­şa ge­çi­ril­ýän iş­ler üçin ho­şal­lyk be­ýan edil­di.