Ber­ka­rar döw­le­tiň tä­ze eý­ýa­my­nyň Galkynyşy döw­rün­de ýur­du­myz sy­ýa­sy we yk­dy­sa­dy taý­dan umu­ma­dam­zat bäh­bit­le­rin­den ugur al­ýan, dün­ýä­niň ösen döw­let­le­ri bi­len bäs­le­şi­ge ukyp­ly, bi­lim­de, ylym­da-teh­ni­ka­da, dur­muş üp­jün­çi­li­gin­de, me­de­ni­ýet­de we sun­gat­da dün­ýä jem­gy­ýet­çi­li­gi bi­len aýak­daş bar­ýan döw­let hök­mün­de hä­si­ýet­len­di­ril­ýär.
Her bir jem­gy­ýe­tiň ösü­şin­de, has ýo­ka­ry de­re­je­de kä­mil­li­ge ýet­megin­de bi­lim kes­git­leý­ji or­ny eýe­le­ýär. Her bir yn­san öm­rü­ni bi­li­me, yl­ma sarp et­me­gi bagt ha­sap­la­ýar. Ga­dy­my dö­wür­ler­de ata-ba­ba­la­ry­myz bi­lim al­ma­gy, ylym öw­ren­me­gi parz ha­sap­lap­dyr­lar. Hal­kyň ara­syn­da bi­lim­li-ylym­ly adam­la­ra uly hor­mat-sar­pa goý­lup­dyr.
Hal­kyň, mil­le­tiň ru­hy kä­mil­li­gi­ni, bi­lim de­re­je­si­niň ös­me­gi­ni ki­tap­syz we ki­tap­ha­na­syz göz öňü­ne ge­tir­mek müm­kin däl­dir. Ki­tap­ha­na­lar hal­ka bi­lim ber­ýän, adam­za­dy dog­ry ýo­la ug­ruk­dyr­ýan ha­zy­na­dyr. Ki­tap­lar adam­zat ak­yl-paý­ha­sy­nyň jem­le­nen dür­dä­ne­le­ri bol­sa, ki­tap­ha­na­lar şol dür­dä­ne­le­riň köşk­le­ri­dir. Ki­tap oka­ýan adam my­da­ma ru­hu­be­lent, da­na söz­li, hal­ky­na, Wa­ta­ny­na, daş-tö­we­re­gi gur­şap alan äh­li te­bi­ga­ta uly söý­gi bi­len ga­rap bil­ýär.
Ta­ry­hy mag­lu­mat­lar türk­men hal­ky­nyň gen­ji-ha­zy­na­sy, paý­has­ly­ly­gyň çeş­me­si, öç­mez-ýit­mez umu­ma­dam­zat ha­ky­da­sy­nyň jem­len­me­si hök­mün­de ki­tap­la­ry we gol­ýaz­ma­la­ry aýaw­ly sak­la­mak däp­le­ri­niň nä­de­re­je­de çuň­du­gy­na hem-de do­wam­ly­dy­gy­na aý­dyň su­but­na­ma bo­lup dur­ýar. Türk­men hal­ky­nyň pa­ra­sat­ly söz­le­re, paý­has­ly pi­kir­le­re aý­ra­tyn hor­mat goý­ýan halk­dy­gy­na Nur­my­rat Sa­ry­ha­no­wyň «Ki­tap» he­ka­ýa­sy­ny oka­nyň­da hem göz ýe­tir­mek bol­ýar. Mun­dan baş­ga-da, Х asyr­da ýa­şap ge­çen be­ýik türk­men aly­my Mah­myt Za­mah­şa­ry ylym we ki­tap ba­ra­da: «Ki­tap bos­san­lyk­dyr, hat onuň ner­kes gül­le­ri­dir», şeý­le hem «Kim bir ki­tap ýaz­sa ýa-da bir şy­gyr düz­se, özü­niň aky­ly­ny yn­san­la­ra be­ýan ed­ýän­dir» diý­mek bi­len, adam­zat ta­ry­hyn­da ki­ta­byň or­nu­nyň ýo­ka­ry­dy­gy­ny be­ýan ed­ýär.
Mag­tym­gu­ly Py­ra­gy­nyň «Ki­tap okan gul­lar mag­ny­dan dok­dur» di­ýen se­tir­le­ri­ne ser sa­la­ny­myz­da-da, ylym­ly-bi­lim­li bol­ma­ga ki­tap bi­len ýe­til­ýän­di­gi ýat­lan­ýar. Ba­ryp ga­dym dö­wür­ler­de bir akyl­dar­dan: «Eger bi­ziň öm­rü­mi­ziň san­ly­ja pur­sa­dy ga­lan bol­sa, ony nä­mä sarp et­sek go­wy bo­lar?» di­ýip so­ra­lan­da, ol «Bi­lim öw­re­ne­liň!» di­ýip, jo­gap be­rip­dir. Diý­mek, bi­lim-ylym ada­myň di­ňe bir aň-dü­şün­je­si­ni ös­dür­mek bi­len çäk­len­män, onuň öm­rü­ne ma­ny ber­ýär, mer­te­be­si­ni gal­dyr­ýar, dur­muş­da öz or­nu­ny tap­ma­gy­ny üp­jün ed­ýär.
Gah­ry­man Ar­ka­da­gy­my­zyň «Öm­rü­miň ma­ny­sy» at­ly ki­ta­byn­da ylym-bi­lim ba­ra­da şeý­le söz­ler ge­ti­ril­ýär: «Ýa­şaý­şyň şeý­le kä­mil nus­ga­sy­ny dö­re­den hal­ky­myz: «Okan il ozar, oka­ma­dyk il to­zar» di­ýip­dir. Ýe­ne-de: «Ylym-aky­lyň ýa­ry­sy» di­ýip­dir». Döw­let­mäm­met Aza­dy­nyň «Wag­zy-Azat» at­ly poe­ma­sy­nyň üçün­ji ba­by­ny tu­tuş­ly­gy­na yl­ma hem-de alym­la­ra ba­gyş­la­ma­gy-da, ada­my­nyň ýaş­ly­gyn­da­ky edep-ter­bi­ýe­si bi­len bag­ly borç­lar ha­kyn­da söz açyl­ma­gy-da muňa anyk de­lil­dir.
Bi­lim, ylym, akyl, ter­bi­ýe adam­za­dyň ömür çel­gi­si­dir. Ylym­ly, bi­lim­li, da­na ada­ma aryp di­ýil­ýär. Ony dür­li de­lil­le­riň üs­ti bi­len gör­ke­zip bo­lar. Türk­men di­li­niň dü­şün­di­riş­li söz­lü­gi­niň 1-nji to­mu­nyň 77-nji sa­hy­pa­syn­da «aryp» sö­zi bi­lim­li, paý­has­ly, pa­ra­sat­ly di­ýen manysy aň­lad­ýar. My­sal üçin, «Aryp bol­saň, ha­bar al­gyn sö­zün­den, Bir köý­ne­gi bar­dyr eg­ri dy­zyn­dan» («Gö­rog­ly»), şeý­le-de «Örän sy­pa­ýy­çy­lyk­lyk bi­len he­re­ket ed­ýän. Ol ga­ty aryp adam» di­ýen ýa­ly söz­ler­de «aryp» sö­zi ge­ti­ril­ýär. «Ary­byň­ky-gü­lüs­tan, gö­ri­biň­ki-çö­lüs­tan» ýa­ly na­kyl­lar­da hem «aryp» sö­zi ula­nyl­ýar.
Ylym we bi­lim ösüş­le­riň ga­na­ty­dyr. Alym Ar­ka­da­gy­myz «Türk­me­niň döw­let­li­lik ýö­rel­ge­si» at­ly ki­ta­byn­da ge­ti­ril­ýän ro­wa­ýat­da ylym ba­ra­da bir da­na­nyň: «Ylym tü­ke­nik­siz ýol­dur, ol kö­ňül ga­py­la­ry­ny aç­ýar. Her bir ýü­rek­de gä­mik bar­dyr, ony şi­ne­let­mek üçin ýag­ty­lyk ge­rek. Şol ýag­ty­lyk ze­hin­de­dir. Ze­hin her ada­myň özün­de bar­dyr. Alan bi­li­mi bi­len ka­na­gat edip, özü­niň uky­by­ny we ba­şar­jaň­ly­gy­ny ös­dür­ýän adam dür­li hü­när­le­re gol be­rer. Hü­nä­ri kä­mil­leş­dir­mek­de ukyp hem-de en­dik esa­sy or­ny eýe­le­ýär. Ylym­da bol­sa, pi­kir bi­rin­ji­dir. Yl­myň mi­we­si dün­ýä­ga­raý­şyň çuň­lu­gyn­da, köp bil­mek­de we ýa­şaý­şyň aky­my­na saz­la­şyk­ly go­şul­mak­da­dyr. Çün­ki ylym­ly adam te­bi­gat­dan güýç al­ýar, ma­ny tir­ýär, ylym­ly adam adam­la­ryň ýa­şaý­şyn­dan ma­ny aň­ýar we onuň ne­ti­je­si­ni öz­leş­dir­ýär. Ylym bi­len paý­ha­syň kök­le­ri bir­dir, ýö­ne te­bi­ga­ty aý­ry­dyr. Çün­ki paý­has ada­myň zan­dyn­da bar­dyr. Ylym onuň yh­la­sy bi­len ze­hi­nin­de ýa­şa­ýar. Ylym ne­ti­je­li­lik­dir, bi­lim tej­ri­be­dir. Bi­lim yl­ma bar­ýan ýag­ty­lyk bo­lup, on­da hem paý­has, hem-de ha­dy­sa­la­ryň göz ýe­ti­ri­len ha­ky­ka­ty bar­dyr. Ylym onuň yh­la­sy bi­len ze­hi­nin­de ýa­şa­ýar» di­ýen söz­le­ri­ni my­sal ge­tir­mek bi­len, ylym bi­len ýe­til­ýän ýo­luň tü­ke­nik­siz­di­gi­ni nyg­ta­ýar.
Alym Ar­ka­da­gy­my­zyň «Öm­rü­miň ma­ny­sy» at­ly ki­ta­by­nyň «Ylym-bi­lim, me­de­ni­ýet bos­sa­ny­nyň açy­ly­şy we dün­ýä ýaý­yly­şy» at­ly bö­lü­min­de türk­men top­ra­gyn­da­ky Merw, Sa­rahs, Abi­werd, Nu­saý, De­his­tan, Amul, Gür­genç ýa­ly ga­dy­my­ýe­tiň şöh­rat­ly şä­her­le­ri­niň yl­my­nyň be­lent de­re­je­le­re gö­te­ri­len­di­gi, at­la­ry ta­ry­hyň sa­hy­pa­la­ry­na al­tyn harp­lar bi­len ýa­zy­lan alym­la­ryň en­çe­me­si­niň yl­myň dür­li ugur­la­ry bo­ýun­ça dö­re­den eser­le­ri ba­ra­da gi­ňiş­le­ýin be­ýan edil­ýär.
Bu gün dün­ýä de­re­je­sin­de is­len­dik döw­le­tiň gel­je­gi onuň hal­ky­nyň ah­lak we aň müm­kin­çi­lik­le­ri­ni eme­le ge­tir­ýän bi­lim ul­ga­my bi­len kes­git­len­ýär. Hä­zir­ki wagt­da dün­ýä­de bi­li­miň dur­muş we yk­dy­sa­dy we­zi­pe­le­ri düýp­li öz­ger­di. Bu jem­gy­ýet­çi­lik ösü­şi­niň we mad­dy me­de­ni­ýe­tiň de­re­je­si­niň, aý­ra­tyn hem dün­ýä teh­no­lo­gi­ýa­la­ry­nyň we hyz­mat ediş önüm­çi­li­gi­niň ös­me­gi­niň ne­ti­je­sin­de bo­lup geç­ýär. Mil­li ösü­şe ze­rur bo­lan müm­kin­çi­lik­ler hal­kyň bi­lim de­re­je­si­ni ýo­kar­lan­dyr­ma­gyň ne­ti­je­sin­de dö­re­dil­ýär. Yl­myň we bi­li­miň döw­le­tiň hem jem­gy­ýe­tiň çalt dep­gin­ler bi­len ös­me­gi­niň, şeý­le hem jem­gy­ýe­ti eme­le ge­tir­ýän adam­la­ryň ru­hy-ah­lak taý­dan kä­mil, kal­by ka­na­gat­ly, köň­li baý şah­sy­ýet­le­riň eme­le gel­me­gi­niň iň mö­hüm şer­ti bo­lan­ly­gy se­bäp­li, ola­ryň esa­sy we­zi­pe­le­ri-de döw­let­de giň dün­ýä­ga­ra­ýyş­ly adam­la­ry dö­ret­mek­den yba­rat­dyr. El­bet­de, jem­gy­ýe­ti eme­le ge­tir­ýän adam­la­ryň aň-dü­şün­je­si nä­çe giň, ah­lak edim-gy­lym­la­ry nä­çe aras­sa, ynam-yg­ty­kat­la­ry nä­çe päk we sag­dyn bol­du­gy­ça ola­ryň ara­syn­da­ky jem­gy­ýet­çi­lik gat­na­şyk­la­ryn­da hem şon­ça-da bi­rek-bi­re­ge sy­lag-hor­mat goý­mak, ag­zy­bir­lik, ada­lat­ly­lyk, dog­ru­çyl­lyk, leb­ze we­pa­ly­lyk ýö­rel­ge­le­ri ag­dyk­lyk et­jek­di­gi ikuç­suz­dyr.
Mä­lim bol­şy ýa­ly, ada­myň ýa­şa­ýan jem­gy­ýe­tin­de döw­let ta­ra­pyn­dan onuň yl­ma-bi­li­me bo­lan teş­ne­li­gi­ni gan­dyr­mak we çäk­siz hö­we­si­ni ka­na­gat­lan­dyr­mak üçin nä­çe amat­ly şert­ler dö­re­dil­di­gi­çe şah­sy­ýe­tiň kä­mil­leş­me­gi­niň tiz­leş­me­gi­ne hem-de kä­mil­lik de­re­je­si­niň art­ma­gy­na ge­tir­ýär. Hut şo­nuň üçin hem Gah­ry­man Ar­ka­da­gy­my­zyň «Döw­let adam üçin­dir!», hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­mi­ziň «Wa­tan di­ňe hal­ky bi­len Wa­tan­dyr! Döw­let di­ňe hal­ky bi­len döw­let­dir!» di­ýen şy­gar­la­ry­nyň as­tyn­da adam ha­kyn­da ala­da gör­lüp-eşi­dil­me­dik be­lent­li­ge gö­te­ri­len de­mok­ra­tik, hu­kuk we dün­ýe­wi döw­le­tde ada­myň aý­ry­baş­ga­laş­dy­ryp bol­ma­ýan mi­ze­mez hu­ku­gy­nyň esa­sy­la­ry­nyň bi­ri bo­lan bi­lim al­ma­ga, şeý­le hem yl­my we dö­re­di­ji­lik iş­le­ri bi­len meş­gul­lan­ma­ga bo­lan kons­ti­tu­si­on hu­kuk­la­ry­ny ber­ka­rar et­mek we şol hu­kuk­la­ry­nyň ka­nu­ny ke­pil­lik­le­ri­ni do­ly de­re­je­de dur­mu­şa ge­çir­mek üçin äh­li ze­rur şert­ler dö­re­dil­ýär.
Türk­me­nis­ta­nyň Kons­ti­tu­si­ýa­syn­da döw­le­tiň yl­my, teh­ni­ki we çe­per dö­re­di­ji­li­gi, onuň oňyn ne­ti­je­le­ri­niň ýaý­ra­dyl­ma­gy­ny hö­wes­len­dir­ýän­di­gi, döw­le­tiň yl­myň, me­de­ni­ýe­tiň, sun­ga­tyň, halk dö­re­di­ji­li­gi­niň, spor­tuň we sy­ýa­hat­çy­ly­gyň ös­me­gi­ne we bu ba­bat­da hal­ka­ra hyz­mat­daş­ly­gy­nyň ös­me­gi­ne ýar­dam ed­ýän­di­gi, şo­nuň ýa­ly-da yl­myň, teh­ni­ka­nyň we teh­no­lo­gi­ýa­la­ryň ösü­şi­ne, şeý­le hem bu ugur­lar­da hal­ka­ra hyz­mat­daş­ly­gy­ny gol­da­ýan­dy­gy ba­ra­da­ky hu­kuk ka­da­la­ry ber­ki­di­len. Şo­nuň ýa­ly-da, Esa­sy Ka­nu­nyň 55-nji mad­da­syn­da her bir ada­myň bi­lim al­ma­ga hu­ku­gy­nyň bar­dy­gy, umu­my or­ta bi­li­miň hök­ma­ny­dy­gy, her bir ada­myň ony döw­let bi­lim eda­ra­la­ryn­da tö­leg­siz al­ma­ga hak­ly­dy­gy ba­ra­da­ky hu­kuk ka­da­sy ke­pil­len­di­ri­len­dir. Bi­lim al­mak hu­ku­gy Türk­me­nis­ta­nyň ra­ýat­la­ry­nyň esa­sy we aý­ryl­maz kons­ti­tu­si­on hu­kuk­la­ry­nyň bi­ri bo­lup, Yk­dy­sa­dy, dur­muş we me­de­ni hu­kuk­lar ha­kyn­da­ky Hal­ka­ra Pak­ty­nyň 13-nji mad­da­syn­da, Adam hu­kuk­la­ry ha­kyn­da­ky äh­lu­mu­my Jar­na­ma­nyň 26-njy mad­da­syn­da we beý­le­ki hal­ka­ra hu­kuk na­ma­la­ryn­da ber­ki­dil­me­gi hal­ka­ra hu­ku­gy­nyň umu­my yk­rar edi­len ýö­rel­ge­le­ri­niň Türk­me­nis­ta­nyň Kons­ti­tu­si­ýa­syn­daky şöh­le­len­me­si bo­lup dur­ýar. Şeý­le hem «Bi­lim ha­kyn­da», «Yl­my iş­gär­le­riň hu­kuk ýag­da­ýy ha­kyn­da» Türk­me­nis­ta­nyň Ka­nun­la­ry­ny, «Türk­me­nis­tan­da san­ly bi­lim ul­ga­my­ny ös­dür­me­giň Kon­sep­si­ýa­sy­ny», «Türk­me­nis­tan­da san­ly yk­dy­sa­dy­ýe­ti ös­dür­me­giň 2026-2028-nji ýyl­lar üçin Kon­sep­si­ýa­sy­ny», «Türk­me­nis­tan­da da­şa­ry ýurt dil­le­ri­ni okat­ma­gy kä­mil­leş­dir­me­giň Kon­sep­si­ýa­sy­ny» ýur­du­my­zyň ylym-bi­lim pu­dak­la­ryn­da ama­la aşy­ryl­ýan öz­gert­me­le­riň hu­kuk ke­pil­lik­le­ri hök­mün­de gör­kez­mek bo­lar.
Bi­lim al­mak, hü­när öw­ren­mek, dur­mu­şa taý­ýar bol­mak her bir yn­san üçin uly bagt­dyr. As­lyn­da, bi­lim mer­da­na hal­ky­my­zyň müň­ýyl­lyk­la­ryň do­wa­myn­da dö­re­den hem-de ne­sil­den-nes­le ge­çi­rip ge­len iň gym­mat­ly baý­ly­gydyr. Hä­zir­ki wagt­da ösüp gel­ýän ýaş nes­liň bag­ty­ýar ýa­şa­ma­gy we saz­la­şyk­ly ös­me­gi üçin äh­li şert­ler dö­re­dil­ýär. Şo­nuň ýa­ly-da, ýaş­la­ryň ösen döw­rüň ta­lap­la­ry­na la­ýyk de­re­je­de bi­lim­li, ter­bi­ýe­li, sag­dyn bol­ma­gy, hü­när al­ma­gy we yl­my dö­re­di­ji­li­ge ug­ruk­ma­gy, ata Wa­ta­na, hal­ka, ata-ba­ba­la­ry­my­zyň ýol-ýö­rel­ge­le­ri­ne we­pa­ly adam­lar bo­lup ýe­tiş­me­gi üçin ne­ti­je­li iş­ler dur­mu­şa ge­çi­ril­ýär. Hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­miz ta­ra­pyn­dan ka­bul edi­len döw­let we mil­li mak­sat­na­ma­lar­da kes­git­le­nen we­zi­pe­le­re la­ýyk­lyk­da, bi­lim eda­ra­la­ry­ny okuw ki­tap­la­ry hem-de okuw-usu­ly gol­lan­ma­lar bi­len üp­jün et­mek, ola­ra dün­ýä öl­çeg­le­ri­ne la­ýyk gel­ýän tä­ze teh­no­lo­gi­ýa­la­rydyr okuw-teh­ni­ki en­jam­la­ry or­naş­dyr­mak iş­le­ri yzy­gi­der­li al­nyp ba­ryl­ýar. Yl­myň iň soň­ky ga­za­nan­la­ry hem-de okat­ma­gyň in­no­wa­si­on usu­ly­ýe­ti bi­lim ul­ga­my­na giň­den or­naş­dy­ryl­ýar.
Hä­zir­ki wagt­da bi­lim ul­ga­myn­da hal­ka­ra hyz­mat­daş­ly­gy hem işjeň ös­dü­ril­ýär. Türk­me­nis­tan BMG-niň do­ly hu­kuk­ly ag­za­sy bol­mak bi­len, ÝU­NES­KO-nyň «Bi­lim hem­me­ler üçin!» at­ly Jar­na­ma­sy­na go­şul­dy hem-de öz borç­na­ma­la­ry­ny gy­şar­nyk­syz ber­jaý ed­ýär.
Be­dew ba­dy bi­len öňe bar­ýan Di­ýa­ry­myz­da bi­lim-ylym dur­mu­şa ýag­ty saç­ýar. Bi­lim al­mak, hü­när öw­ren­mek, dur­mu­şa taý­ýar bol­mak – her bir yn­san üçin bagt. Ata Wa­ta­ny­my­zyň bagt­ly ýaş­la­ry üçin oka­ma­ga, bi­lim­li, hü­när­li bol­ma­ga alym Ar­ka­da­gy­my­zyň
baş­lan­gy­jy, hor­mat­ly Pre­zi­den­ti­mi­ziň ta­gal­la­la­ry ne­ti­je­sin­de giň ýol açyl­ýar. Bi­lim-ylym ul­gam­la­ry­ny kä­mil­leş­dir­mek ýo­lun­da­ky baş­lan­gyç­lar bol­sa, hal­ky­my­zyň şu gü­nü­ne we gel­je­gi­ne bo­lan yna­my­ny ber­kid­ýär. Şo­nuň üçin bi­ziň her bi­ri­miz ata Wa­ta­ny­my­zyň gül­läp ös­me­gi üçin zäh­met çek­me­gi, oka­ma­gy, gur­ma­gy, dö­ret­me­gi ba­şar­ma­ly­dy­rys. Bu bol­sa, aba­dan­çy­ly­gyň, ne­sil­le­ri­mi­ziň bag­ty­ýar ýa­şaýşynyň ba­dal­ga­sy­dyr.

Aýgözel NURLYÝEWA,
Türkmenistanyň Döwlet, hukuk we demokratiýa institutynyň uly ylmy işgäri.

Gyzykly bolup bilerЕЩЕ ОТ АВТОРА