Ark­ti­ka mi­we­si

Skan­di­na­wi­ýa we Si­bir ýa­ly so­wuk se­bit­ler­de ös­ýän ot­ju­mak ösüm­lik­le­riň bi­ri bo­lan mo­roş­ka ýan­ta­ra meň­zeş sa­rym­tyl-na­rynç mi­we­si bi­len ta­pa­wut­lan­ýar. Ru­bus­lar maş­ga­la­sy­na de­giş­li bu mi­we yl­my dil­de «Ru­bus cha­mae­mo­rus» diý­lip at­lan­dy­ryl­ýar. Biş­me­dik wag­ty gy­zyl, do­lu­ly­gy­na ýe­ti­şen­de bol­sa lo­wur­dap du­ran sa­ry reň­ke öw­rül­ýän mo­roş­ka mi­we­si­ne baş­ga­ça «bat­ga ýan­ta­ry» hem di­ýil­ýär. Ýa­ba­ny Ark­ti­ka mi­we­si Nor­we­gi­ýa­dan Al­ýas­ka çen­li ara­lyk­da­ky tund­ra­da we bat­ga­lyk­lar­da ös­ýär.
Bo­ýy 10-25 san­ti­metr uzyn­lyk­da­ky mo­roş­ka köp­ýyl­lyk ösüm­lik bo­lup, bäş ýap­rak­ly ak gül­le­ri we ma­li­na meň­zeş mi­we­si bar. 10 met­re çen­li uza­ýan kök­le­ri bi­len ta­pa­wut­lan­ýan bu ösüm­lik bal­da­gy­nyň ujun­da mi­we ge­tir­ýär. Uzak­dan açy­lyp otu­ran gü­le meň­ze­ýän mo­roş­ka aga­jy­ny eke­ran­çy­lyk ýer­le­rin­de ös­dü­rip bol­ma­ýar. Şol se­bäp­li adam­lar bu ösüm­li­giň mi­we­si­ni ýyg­na­mak üçin so­wuk tund­ra to­kaý­la­ry­na we bat­ga­lyk­la­ra git­me­li bol­ýar­lar.
Da­şyn­dan ma­li­na ýa-da ýer­tu­da­na ça­lym ed­ýän bu mi­we aw­gust aýyn­da ýe­tiş­ýär. De­mir­ga­zyk se­bit­de güýz we gyş aý­la­ryn­da iň köp iýil­ýän mi­we­le­riň bi­ri bo­lan sa­rym­tyl ýer­tu­da­na doň­du­ry­lan, jem (üwe­lip gaý­na­dy­lan) we kon­serwirlenen gör­nüş­de eks­port edil­ýär. Mo­roş­ka biş­me­dik wag­ty tur­şy, bi­şen­de bol­sa erik ýa­ly süý­ji ta­gam­ly bol­ýar. Finl­ýan­di­ýa­da mo­roş­ka­dan mü­rep­be taý­ýar­la­nyp, peý­nir­li çö­rek bi­len iýil­ýär. Şwe­si­ýa­da bol­sa bu mi­we waf­li, byz­myk we doň­dur­ma taý­ýar­la­mak­da ula­nyl­ýar. Ame­ri­ka­ly­lar üçin el­ýet­mez iý­mit ha­sap­lan­ýan mo­roş­ka­dan mar­me­lad hem taý­ýar­lan­ýar. Mun­dan baş­ga-da, de­sert­le­re we iş­däa­çar­la­ra go­şul­ýar. Mi­wä­niň ýap­ra­gy­ny atym çaý or­nu­na dem­läp içip bol­ýar.
Sa­rym­tyl ma­li­na­nyň dü­zü­min­de C wi­ta­mi­niniň uly muk­da­ry sak­lan­ýar. Şol se­bäp­li bu mi­we ho­wa­nyň so­wuk gün­le­ri iýil­me­li iň esa­sy mi­we­le­riň bi­ri hök­mün­de gör­ke­zil­ýär. Mi­wä­niň dü­zü­min­de C wi­ta­mi­nin­den baş­ga, B, E wi­ta­min­le­ri, ka­ro­ti­no­id­ler, ka­liý, mag­niý, sink we ýag kis­lo­ta­la­ry sak­lan­ýar.