Dün­ýä­de to­tu­la­ryň 400-den gow­rak gör­nü­şi bar. Ada­ma iň ýa­kyn guş­la­ryň bi­ri bo­lan to­tu­lar tä­sin daş­ky gör­nü­şi we gep­le­mä­ge ukyp­ly­ly­gy bi­len köp­le­riň söý­gü­si­ni ga­zan­ýar. To­tu­la­ryň iň ki­çi gör­nü­şi buff ýüz­li pig­me (Microp­sit­ta pu­sio) bo­lup, uzyn­ly­gy ba­ry-ýo­gy 8-9 san­ti­met­re, ag­ra­my 10-12 gra­ma ýet­ýär. Gep­le­ýän guş­la­ryň iň ulu­sy bol­sa uzyn­ly­gy 1 met­re çen­li ýet­ýän süm­bül ma­kau (Ano­dor­hynchus hyacint­hi­nus) ha­sap­lan­ýar. To­tu­la­ryň tä­sin gör­nüş­le­ri­niň ha­ta­ryn­da ag­ra­my we uly göw­re­si bi­len ta­pa­wut­lan­ýan ka­ka­po hem bar.
Ka­ka­po Tä­ze Ze­lan­di­ýa­da ýa­şa­ýan en­de­mik guş bo­lup, mao­ri di­lin­den ter­ji­me edi­len­de «gi­je­ki to­ty» diý­me­gi aň­lad­ýar. To­ty­nyň ýe­ke-täk uçup bil­me­ýän gör­nü­şi bo­lan ka­ka­po­nyň ag­ra­my 4 ki­log­ra­ma, göw­re­si­niň uzyn­ly­gy 58-65 san­ti­met­re çen­li ýet­ýär. Baý­gu­şa meň­zeş ýa­şy­lym­tyl-sar­gylt ýe­lek­li bu guş gi­je­ki jan­dar ha­sap­lan­ýar. Ka­ka­po­lar gün­di­zi­ne uzyn agaç­la­ryň şa­ha­la­ryn­da dynç alyp, ga­raň­ky dü­şen­den soň iý­mit­len­mek üçin aşak düş­ýär­ler. Ki­çi­jik ga­na­ty bol­sa-da, uçup bil­me­ýän bu guş­lar Tä­ze Ze­lan­di­ýa­da­ky ýyr­ty­jy jan­dar­la­ryň az bo­lan ada­la­ryn­da ýa­şa­ýar­lar. Uçup bil­me­ýän­di­gi­ne ga­ra­maz­dan, ka­ka­po­lar ök­de dyr­ma­şy­jy­lar ha­sap­lan­ýar. Bu guş­lar be­ýik agaç­la­ra çalt­lyk bi­len çy­kyp, de­ňag­ram­ly he­re­ket et­mek bi­len aşak bö­küp bil­ýär­ler. Ga­na­ty­ny di­ňe «pa­raş­ýut» hök­mün­de ulan­ýan baý­gu­şa meň­zeş to­tu­lar gü­lüň ysy­na meň­zeş ýa­kym­ly ys bö­lüp çy­kar­ýar­lar. Ka­ka­po howp­ly ýag­daý bi­len ýüz­be-ýüz bo­lan­da yl­ga­ma­gyň ýa-da uç­ma­gyň ýe­ri­ne gy­myl­da­maz­dan do­ňup gal­ýar. Bu gu­şuň ýa­ny­na ge­len ýyr­ty­jy bol­sa, gu­şy ys­gap, gül­mü­kä öý­düp, de­ňin­den ge­çip gid­ýär. Tä­sin go­ra­nyş eme­li­ni ulan­ýan äpet to­tu­lar 5 ki­lo­metr uzak­lyk­dan bi­ri-bi­ri bi­len ha­bar­la­şyp bil­ýär­ler.
Ka­ka­po­nyň be­de­ni­niň ýo­kar­ky bö­le­gin­de we guý­ru­gyn­da ga­ram­tyl ýa-da goň­rum­tyl tüý­le­ri bol­ýar. Bu tüý­ler gu­şuň sa­rym­tyl-ýa­şyl ýe­lek­le­ri bi­len saz­la­şyp, to­ka­ýyň için­de giz­len­me­gi­ne ýar­dam ed­ýär. Äpet to­ty­nyň ýü­zi baý­gu­şa meň­zeş bo­lup, eg­re­lip du­ran uly çüň­ki bar. Bar­ma­gy edil to­tu­la­ryň­ky ýa­ly, iki­si öň, iki­si hem yz ta­ra­pyn­da bol­ýar. Murt ýa­ly hüž­že­rip du­ran tü­ýi bo­lan bu guş­lar he­mi­şe ba­şy­ny aşak sa­lyp ýö­re­ýär­ler. Ýap­rak, mi­we­dir dä­ne­li ösüm­lik­ler bi­len iý­mit­len­ýän kakapo­lar sa­gat­da 8 ki­lo­metr tiz­lik bilen yl­gap bil­ýär­ler.
Ka­ka­po­lar 60-90 ýy­la çen­li ýa­şa­ýar­lar. Uzak ýa­şa­ýan­dy­gy­na ga­ra­maz­dan, bu guş­lar örän ha­ýal kö­pel­ýär­ler. Yl­my ady «Stri­gops hab­rop­ti­lus» bo­lan baý­guş to­tu­la­ry ir­ki ýyl­lar­da mao­ri­ler ta­ra­pyn­dan köp aw­la­nyp­dyr. Şeý­le hem öý­de el­de­ki gör­nüş­de sak­la­nyp, etin­den we tü­ýün­den peý­da­la­ny­lyp­dyr. Geçmişde ka­ka­po­lar Tä­ze Ze­lan­di­ýa­da iň köp ýaý­ran guş­la­ryň bi­ri bo­lup­dyr. Ýö­ne 1840-njy ýyl­lar­dan baş­lap eke­ran­çy­lyk ýer­le­ri­niň kö­pel­me­gi we adam­la­ryň ada­la­ra gö­çüp gel­me­gi bi­len, baý­guş to­tu­sy­nyň sa­ny aza­lyp ug­ra­ýar.
XIX asyr­da tu­tuş dün­ýä­de uly gy­zyk­lan­ma dö­re­den bu guş­la­ryň ag­la­ba bö­le­gi tu­tu­lyp, haý­wa­nat bag­la­ry­na, mu­zeý­le­re we kol­lek­si­ýa­çy­la­ra ug­ra­dyl­ýar. Ka­ka­po­lar Te­bi­ga­ty we te­bi­gy baý­lyk­la­ry go­ra­mak bo­ýun­ça hal­ka­ra bi­le­le­şi­gi (IUCN) ta­ra­pyn­dan sa­ny aza­lyp bar­ýan guş­la­ryň ha­ta­ryn­da gör­ke­zil­di. Hä­zir­ki wagt­da uçup bil­me­ýän to­tu­la­ryň umu­my sa­ny 150 tö­we­re­gi diý­lip çak­la­nyl­ýar.

Gyzykly bolup bilerЕЩЕ ОТ АВТОРА