Mo­nu­ment jül­ge­si

Tebigy täsinlik

Mo­nu­ment jül­ge­si iň owa­dan ýer­le­riň sa­na­wyn­da öň­dä­ki or­ny eýe­le­ýär. 1930-njy ýyl­lar­dan bä­ri met­bu­gat ne­şir­le­rin­de we film­ler­de su­rat­lan­dy­ryl­ýan sa­rym­tyl-gyz­gylt ga­ýa­lar ABŞ-nyň Ari­zo­na şta­ty­nyň de­mir­ga­zyk-gün­do­ga­ryn­da ýer­leş­ýär. «Ga­ýa­la­ryň jül­ge­si» diý­lip at­lan­dy­ryl­ýan bu se­bit na­wa­ho hal­ky, ýag­ny ýer­li ame­ri­kan hal­ky ta­ra­pyn­dan mu­kad­des ýer ha­sap­lan­ýar. Ame­ri­ka­nyň gün­ba­ta­ryn­da­ky iň owa­dan gö­zel­lik bo­lan Mo­nu­ment jül­ge­si Ko­lo­ra­do pla­to­sy­nyň bir bö­le­gi­dir. De­ňiz de­re­je­sin­den 1500-1800 metr be­ýik­lik­de ýer­leş­ýän jül­ge­de açyk gy­zyl reňk­li der­ýa çö­kün­di­sin­den eme­le ge­len üç gat­lak­ly dag jyns­la­ry Gü­nüň şöh­le­si­ne ýal­pyl­dap, owa­dan peý­za­žy eme­le ge­tir­ýär. Bu ýer­dä­ki ýa­dy­gär­lik­le­re Gün­ba­tar we Gün­do­gar Mit­ten de­pe­le­ri, Mer­rik de­pe­si, Hants üs­ti te­kiz de­pe­si, Bür­güt üs­ti te­kiz de­pe­si, Sen­ti­nen üs­ti te­kiz de­pe­si, Bri­gams Tom, Kastl Rok, Uly Hin­di, Ýa­gyş Hu­da­ýy­nyň üs­ti te­kiz de­pe­si, Spir­hed üs­ti te­kiz de­pe­si, Mit­çell de­pe­si, Pil de­pe­si, Dü­ýe de­pe­si, Klaý de­pe­si ýa­ly ga­ýa­lar gir­ýär. Jül­ge­de «Gü­nüň gö­zi» diý­lip at­lan­dy­ryl­ýan go­wa­ga meň­zeş ga­ýa­lar hem bar.

1776-njy ýyl­da is­pan sy­ýa­hat­çy­la­ry­nyň bu se­bi­te gel­me­gi bi­len, Mo­nu­ment jül­ge­si köp­çü­li­ge mä­lim edil­ýär. 1920-nji ýyl­da jül­ge­de söw­da no­ka­dy açyl­ýar. Ýer­li ilat bu ýer­den azyk önüm­le­ri­ni we beý­le­ki ha­ryt­la­ry sa­tyn alyp baş­la­ýar. 1939-njy ýyl­da ga­ýa­la­ryň ara­syn­da «Di­li­žans» (Sta­gecoach) fil­mi­niň su­ra­ta dü­şü­ril­me­gi bi­len, bu se­bit­ san­syz ma­ha­bat­la­ryň hem-de aý­dym-saz wi­deo­la­ry­nyň dö­rän ýe­ri­ne öw­rül­ýär. 1958-nji ýyl­da Mo­nu­ment jül­ge­sin­de se­ýil­gä­h dö­re­di­lip, sy­ýa­hat­çy­lyk ösüp baş­la­ýar.
Baş­ga­ça «ýa­dy­gär­lik jül­ge­si» di­ýil­ýän Mo­nu­ment jül­ge­si­ne 163-nji aw­tou­lag ýo­ly ar­ka­ly ba­ryp bol­ýar. Köp­lenç ame­ri­kan film­le­rin­de bu jül­gä­niň üs­tün­den aw­tou­lag­ly ge­çi­lip gi­dil­ýän sah­na­lar gör­ke­zil­ýär. Jül­gä­niň iň meş­hur ga­ýa­la­ry­nyň bi­ri «Mek­si­kan şlýa­pa­sy» bo­lup, de­pä­niň üs­tün­de şlýa­pa meň­zeş uly daş bö­le­gi­niň ýy­kyl­man sak­la­nyp dur­ma­gy gö­ren­le­ri haý­ran gal­dyr­ýar.
Alym­la­ryň bel­le­me­gi­ne gö­rä, Mo­nu­ment jül­ge­sin­dä­ki ga­ýa­lar 300 mil­li­on ýyl mun­dan ozal der­ýa­nyň gu­ra­ma­gy we çä­ge gat­lak­la­ry­nyň dag jyn­sy­na öw­rül­me­gi ne­ti­je­sin­de eme­le ge­lip­dir. Owa­dan ga­ýa­la­ryň dö­re­me­gin­de ýe­liň, bu­zuň we güýç­li ýag­şyň hem tä­si­ri bar. Gu­rak ýer­de ýer­leş­ýän Mo­nu­ment jül­ge­sin­de ho­wa­nyň tem­pe­ra­tu­ra­sy tom­su­na aşa ys­sy, gy­şy­na örän so­wuk bol­ýar. Ga­ýa­la­ryň jül­ge­si­ne her ýyl 400 müň­den gow­rak sy­ýa­hat­çy bar­ýar.