Azi­ýa­nyň mer­ke­zin­de ýer­leş­ýän Ti­bet dün­ýä­niň iň be­ýik se­bit­le­ri­niň bi­ri­dir. Bi­ler­men­le­riň bel­le­me­gi­ne gö­rä, Hy­ta­ýyň bu se­bi­ti­niň üs­tün­den tä­jir­çi­lik uçar­la­ry geç­me­ýär. Ti­be­tiň esa­sy bö­le­gi­ni dag­lyk­lar we ba­ýyr­lyk­lar eme­le ge­ti­rip, giň boş­luk­da Ti­bet pla­to­sy ýer­leş­ýär. Geň ta­ra­py, müň­ler­çe ki­lo­met­re uza­lyp gid­ýän bu meý­dan­da ho­wa gat­na­wy­ny as­la gö­rüp bol­ma­ýar. Eý­sem, Ti­be­tiň üs­tün­den uça­ryň geç­mez­li­gi ga­da­gan­my ýa-da te­bi­gy gur­luş se­bäp­li­mi?!
Ti­be­tiň ge­og­ra­fik, ho­wa we iş şert­le­ri ra­ýat awia­kom­pa­ni­ýa­la­ry üçin uly howp dö­red­ýär. Or­ta­ça be­ýik­li­gi 4500 met­re ba­ra­bar bo­lan Ti­bet pla­to­sy dün­ýä­de iň ýo­ka­rda ýer­leş­ýän ilat­ly ýer­le­riň bi­ri­dir. Bu be­ýik­lik­den ýo­lag­çy uçar­la­ry­nyň geç­me­gi adat­dan da­şa­ry howp­ly ýag­daý­la­ry dö­re­dip bil­ýär. Şol se­bäp­li ho­wa ulag­la­ry Ti­be­tiň üs­tün­den aý­la­nyp geç­ýär­ler.
Bu be­lent­lik­den geç­mek uça­ryň teh­ni­ki ýag­da­ýy­na hem öz tä­si­ri­ni ýe­tir­ýär. Nä­çe ýo­ka­ry gal­dy­gyň­ça ho­wa­nyň dy­kyz­ly­gy azal­ýar. Bu bol­sa re­ak­tiw he­re­ket­len­di­ri­ji­niň ne­ti­je­li­li­gi­ni pe­seld­ýär we uçu­şy kyn­laş­dyr­ýar. Mun­dan baş­ga-da, se­bit­de güýç­li ýe­liň bol­ma­gy we ho­wa­nyň bir­den üýt­ge­me­gi uça­ryň ae­ro­di­na­mi­ka­sy­na tä­sir ed­ýär. Bu­la­ryň äh­li­si ho­wa ulag­la­ry­nyň uçu­şyn­da howp­ly ýag­daý­la­ry dö­red­ýär. Şol se­bäp­li howp­suz­ly­gy we äti­ýaç­lan­dy­ryş çyk­da­jy­la­ry­ny azalt­mak mak­sa­dy bi­len, uçarmanlar Ti­be­tiň üs­tün­den geç­me­ýär.
Hy­ta­ýyň aw­to­nom se­bi­ti bo­lan Ti­bet­de 3,5 mil­li­on­dan gow­rak ilat ýa­şa­ýar. Meý­da­ny 1,5 mil­li­on ine­dör­dül ki­lo­met­re ba­ra­bar bo­lan bu se­bit de­ňiz de­re­je­sin­den 4 müň metr be­lent­lik­de ýer­leş­ýär. Bu ýer­de ho­wa­nyň or­ta­ça tem­pe­ra­tu­ra­sy gy­şy­na -4, tom­su­na
14 de­re­je­de sak­lan­ýar. Ti­bet­de 126 dür­li mi­ne­ral bo­lup, bor, uran, de­mir, hro­mit, al­tyn, mis, kö­mür we ne­bit ýa­ly ýe­ras­ty baý­lyk­la­ra baý. Ti­be­tiň mer­ke­zi şä­he­ri Lha­sa bo­lup, «Dün­ýä­niň üçe­gi, Taň­ry­la­ryň ýe­ri» ha­sap­lan­ýar. Bu se­bit asyr­la­ryň do­wa­myn­da din­dar­la­ryň ýa­şa­ýan ýe­ri bo­lup­dyr. Şol se­bäp­li de­pe­le­riň üs­tün­de we kert ga­ýa­lar­da gur­lan ga­dy­my yba­dat­ha­na­la­ryň bir­nä­çe­si­ni gör­mek bol­ýar. VII asyr­da gur­lan Jo­kang yba­dat­ha­na­sy se­bi­tiň iň ga­dy­my ýer­le­ri­niň bi­ri ha­sap­lan­ýar. Se­bi­tiň iň owa­dan ýe­ri Po­ta­la köş­gi bo­lup, ak daş­dan gur­lan 13 gat­ly bi­na­nyň be­ýik­li­gi 115 met­re ýet­ýär. Ti­be­te her ýyl 60 mil­li­on­dan gow­rak sy­ýa­hat­çy bar­ýar. Hy­ta­ýyň be­ýik­de ýer­leş­ýän se­bi­ti­ne aw­tou­lag­ly ýa-da ot­ly bi­len ba­ryp bol­ýar. Ti­bet­de bir­nä­çe ho­wa men­zi­li bo­lup, esa­san, içer­ki gat­naw­lar ama­la aşy­ryl­ýar.

Gyzykly bolup bilerЕЩЕ ОТ АВТОРА