Dün­ýä­niň süý­ji suw gor­la­ry

Ýer ýü­zün­dä­ki su­wuň 3 gö­te­rim tö­we­re­gini süý­ji suw eme­le ge­tir­ýär. Süý­ji su­wuň esa­sy bö­le­gi buz­luk­lar­da sak­lan­ýar. Ga­lan bö­le­gi bol­sa, der­ýa­lar­da, köl­ler­de we ýe­ras­ty suw gat­lak­la­ryn­da jem­len­ýär. Dün­ýä ýurt­la­ry­nyň kä­bi­ri gu­rak­lyk ze­rar­ly içim­lik su­wuň ýetmezçiliginden ejir çek­ýän bol­sa, kä­bir ýurt bol süý­ji suw gor­u­nyň eýesidir. Ge­liň, dün­ýä­niň iň uly süý­ji suw gor­la­ry bi­len ta­nyş bo­la­lyň!
Ama­zon­ka der­ýa­sy, Bra­zi­li­ýa (8 müň 650 kub ki­lo­metr). Esa­sy 3 ýurt­dan akyp geç­ýän Ama­zon­ka der­ýa­sy 9 ýur­dy içim­lik su­wy bi­len üp­jün ed­ýär. Dün­ýä­niň iň uly tro­pik to­ka­ýy bo­lan Ama­zo­ni­ýa­nyň için­den akyp geç­ýän eg­rem-bug­ram der­ýa­nyň esa­sy suw go­ry Bra­zi­li­ýa­nyň çä­gin­de sak­lan­ýar. Bra­zi­li­ýa dün­ýä­de süý­ji suw go­ry bo­ýun­ça bi­rin­ji or­ny eýe­le­ýär. Ama­zon bas­seý­ni­niň köp bö­le­gi­ni öz içi­ne al­ýan bu ýurt­da ýag­şyň köp ýag­ma­gy suw üp­jün­çi­li­gi­ni ka­da­ly de­re­je­de sak­la­ma­ga ýar­dam ed­ýär.
Baý­kal kö­li, Rus­si­ýa (4 müň 530 kub ki­lo­metr). Si­bir­dä­ki Baý­kal kö­li dün­ýä­niň doň­ma­dyk süý­ji su­wu­nyň, tak­my­nan, bäş­den bir bö­le­gi­ni eme­le ge­tir­ýär. Dün­ýä­niň iň çuň kö­li bo­lan Baý­kal­da Ýer şa­ry­nyň doň­ma­dyk süý­ji suw go­ru­nyň 20 gö­te­ri­mi sak­lan­ýar. Rus­si­ýa­da süý­ji suw kö­lün­den baş­ga-da, Le­na, Ob, Ýe­ni­seý we Amur ýa­ly ägirt uly der­ýa ul­gam­la­ry bar. Ýur­duň süý­ji suw gor­la­ry­nyň ilat we se­na­gat mer­kez­le­rin­den uzak­da ýer­leş­me­gi içim­lik su­wuň ha­pa­lan­ma­gy­nyň öňü­ni al­ma­ga ýar­dam ed­ýär.
Mis­si­si­pi der­ýa­sy, ABŞ (3 müň 70 kub ki­lo­metr). Wis­kon­sin şta­ty­nyň La-Kross şä­he­ri­niň go­la­ýyn­da­ky Mis­si­si­pi der­ýa­sy De­mir­ga­zyk Ame­ri­ka­nyň esa­sy suw çeş­me­si ha­sap­lan­ýar. Bir­nä­çe süý­ji suw köl­le­ri­ni, Mis­si­si­pi­ der­ýa­sy­ny, Al­ýas­ka­nyň der­ýa­la­ry­ny we buz­luk­la­ry­ny, dag ge­riş­le­ri­niň gar­la­ry­ny, suw how­dan­la­ry­ny öz içi­ne al­ýan bu yk­lym­da ýe­rüs­ti süý­ji su­wuň, tak­my­nan, 21 gö­te­ri­mi sak­lan­ýar.
Köl­ler we buz­luk­lar, Ka­na­da (2 müň 900 kub ki­lo­metr). San­syz köl­le­ri bi­len meş­hur bo­lan Ka­na­da­da dün­ýä­dä­ki süý­ji suw gor­la­ry­nyň, tak­my­nan, 20 gö­te­ri­mi sak­lan­ýar. Ýur­duň esa­sy suw çeş­me­si At­lan­tik, Ýu­waş um­ma­ny, Ark­ti­ka we Gud­zon aý­la­gy ta­rap­da, ýag­ny de­mir­ga­zyk­da ýer­leş­ýär. Ila­tyň köp ýa­şa­ýan bö­le­gi bo­lan gü­nor­ta ge­çel­gede bol­sa, içer­ki köl­ler esa­sy or­ny eýe­le­ýär. Şol se­bäp­li ka­na­da­ly­lar köp­lenç gu­rak­lyk möw­sü­mi bi­len ýüz­be-ýüz bol­ýar­lar.
Ýans­zy der­ýa­sy, Hy­taý (2 müň 840 kub ki­lo­metr). Hy­ta­ýyň umu­my suw möç­be­ri uly ýa­ly gö­rün­se-de, ila­tyň köp­lü­gi we ösen se­na­gat hem-de oba ho­ja­lyk pu­da­gy içim­lik su­wu­na ep-es­li tä­si­ri­ni ýe­tir­ýär. Ýur­duň esa­sy suw çeş­me­si Ýans­zy der­ýa­sy bo­lup, eke­ran­çy­lyk ýer­le­ri­ni suw bi­len üp­jün ed­ýär. Hy­taý­da suw how­dan­la­ry­na, ýer­as­ty suw çeş­me­le­ri­ne we äti­ýaç­lyk su­wu­na ýo­ka­ry de­re­je­de gö­zeg­çi­lik edil­ýär. Ýö­ri­te tas­la­ma­lar iş­le­nip dü­zü­lip, umu­my­mil­li suw möç­be­ri­niň howp­suz­ly­gy üp­jün edil­ýär.
Ori­no­ko der­ýa­sy, Ko­lum­bi­ýa (2 müň 360 kub ki­lo­metr). Dün­ýä­niň iň uly üçün­ji der­ýa­sy bo­lan Ori­no­ko Ko­lum­bi­ýa­nyň esa­sy suw çeş­me­si ha­sap­lan­ýar. Ka­rib deň­zin­den, Ýu­waş um­ma­nyn­dan we Ama­zon­ka se­bit­le­rin­den gel­ýän çyg­ly ho­wa And dag­la­ryn­da jem­le­nip, ýurt­da güýç­li ýag­şyň ýag­ma­gy­na we tä­ze suw aka­ba­la­ry­nyň dö­re­me­gi­ne müm­kin­çi­lik ber­ýär.
Pro­go der­ýa­sy, In­do­ne­zi­ýa (2 müň 20 kub ki­lo­metr). In­do­ne­zi­ýa­nyň müň­ler­çe ada­syn­da süý­ji suw go­ry tro­pik ýa­gyş­la­ryň ne­ti­je­sin­de eme­le gel­ýär. Pro­go der­ýa­sy ada ýur­du­nyň esa­sy süý­ji suw çeş­me­si bo­lup hyz­mat ed­ýär. Mun­dan baş­ga-da, ar­hi­pe­lag­da­ky köl­ler, mus­son ýa­gyş­la­ry möw­sü­min­de eme­le gel­ýän aka­ba­lar, ýe­ras­ty suw­lar ýur­duň süý­ji suw goruny eme­le ge­tir­ýär.
Bu­lar­dan baş­ga-da, dün­ýä­de süý­ji suw go­ry bo­ýun­ça öň­de­li­gi eýe­le­ýän se­bit­le­riň ha­ta­ryn­da Hin­dis­tan (1 müň 910 kub ki­lo­metr), Pe­ru (1 müň 880 kub ki­lo­metr), Kon­go De­mok­ra­tik Res­pub­li­ka­sy (1 müň 290 kub ki­lo­metr) ýa­ly ýurt­la­ry gör­kez­mek bo­lar. Soň­ky ýyl­lar­da ýurt­la­ryň ag­la­ba bö­le­gi gaý­ta­dan di­kel­dil­ýän içim­lik su­wa has köp üns ber­ýär­ler. Dün­ýä­de süý­ji suw go­ru­nyň esa­sy bö­le­gi, ýag­ny 68-70 gö­te­ri­mi buz­luk­la­ryň ýur­dy bo­lan An­tark­ti­da­da sak­lan­ýar.

Bel­lik: 1 kub ki­lo­metr – 1 mil­liard kub met­re deň.