Gu­ry ýer­de ýa­şa­ýan iň uly süý­dem­di­ri­ji­le­riň bi­ri ha­sap­lan­ýan pil­ler äpet göw­re­si, uzyn hol­tu­my we ýel­pe­wa­ja meň­zeş gu­la­gy bi­len köp­çü­li­giň ün­sü­ni özü­ne çek­ýär. «To­ka­ýyň bag­ba­ny» diý­lip at­lan­dy­ryl­ýan bu jan­dar­lar Azi­ýa we Af­ri­ka yk­ly­myn­da duş gel­ýär. Her ýy­lyň 12-nji aw­gus­tyn­da bu jan­dar­la­ry go­rap sak­la­mak mak­sa­dy bi­len, Bü­tin­dün­ýä pil gü­ni bel­le­ni­lip ge­çil­ýär. Duý­gu­çyl we akyl­ly jan­dar ha­sap­lan­ýan pil­ler dem al­mak, ys­la­ry saý­gar­mak, suw iç­mek, iý­mit­len­mek we dür­li zat­la­ry tut­mak üçin tur­ba meň­zeş uzyn bur­nu­ny (hol­tum) ulan­ýar­lar. Mag­lu­mat­la­ra gö­rä, pi­liň hol­tu­myn­da 40 müň­den gow­rak dür­li myş­sa bar. Uzyn hol­tum­ly jan­dar­lar 70 ýy­la çen­li ýa­şa­ýar­lar. Pil­le­riň 2,5 san­ti­metr ga­lyň­lyk­da­ky de­ri­si ola­ryň ys­sy­dan we so­wuk­dan go­ran­ma­gy­ny üp­jün ed­ýär. Äpet jan­dar­la­ryň ýat­keş­li­gi örän ýi­ti bo­lup, adam­la­ryň ýü­zü­ni go­wy ýat­da sak­la­ýar­lar. Pil­ler bö­küp bil­me­ýän ýe­ke-täk jan­dar­lar­dyr. Ýö­ne mu­ňa ga­ra­maz­dan, sa­gat­da 25-40 ki­lo­metr tiz­lik bi­len yl­gap bil­ýär­ler. Bu jan­dar­lar gi­je-gün­di­ziň do­wa­myn­da 4 sa­gat uk­la­ýar­lar. Pil­ler ök­de ýü­zü­ji­ler bo­lup, 70 ki­lo­metr ara­ly­gy ýa­da­man ýü­züp ge­çip bil­ýär­ler. Beý­ni­si­niň ag­ra­my 4-6 ki­log­ra­ma ýet­ýän pil­ler haý­wa­nat dün­ýä­sin­de iň akyl­ly jan­dar­la­ryň bi­ri ha­sap­lan­ýar.
Nä­me bi­len iý­mit­len­ýär?
Pil­ler dür­li mi­we­ler, agaç­la­ryň ýap­rak­la­ry, kök­le­ri we ga­byk­la­ry bi­len iý­mit­len­ýär­ler. Olar ýa­şa­ýan ýe­ri­ne bag­ly­lyk­da bir gü­nüň do­wa­myn­da 136 ki­log­ram­dan 450 ki­log­ra­ma çen­li iý­mit iýip bil­ýär­ler. Pil­ler iý­mit tap­mak üçin köp ara­ly­ga ýö­re­ýär­ler we her gün 100-300 lit­re çen­li suw iç­ýär­ler. Esa­san hem, ene pil­ler ki­çi­jik pil­ja­gaz­la­ra iý­mit ta­pyp ber­mek üçin ep-es­li ýol geç­ýär. Ýa­ňy dog­lan pil­ja­ga­zyň ag­ra­my 100-120 ki­log­ram tö­we­re­gi, bo­ýy 1 met­re go­laý bol­ýar. Pi­liň ça­ga­sy dog­lan­dan ba­ry-ýo­gy 20 mi­nut­dan soň aýak üs­tü­ne gal­ýar. 45-60 mi­nut­dan soň ýö­räp baş­la­ýar. Ki­çi­jik pil iki gün­den soň sü­rä go­şu­lyp, «sy­ýa­hat» edip baş­la­ýar.
Nä­çe gör­nü­şi bar?
Dün­ýä­de pil­le­riň iki gör­nü­şi – Azi­ýa we Af­ri­ka pi­li duş gel­ýär. Af­ri­ka­da ýa­şa­ýan pil­ler Azi­ýa pil­le­rin­den uly bo­lup, ag­ra­my 6 ton­na, bo­ýy 3,5 met­re ýet­ýär. Af­ri­ka pi­li­niň er­ke­gin­de-de, ur­ka­çy­syn­da-da di­şe meň­zeş gyý­ak süň­ki bol­ýar. Azi­ýa pi­li­niň bol­sa di­ňe er­ke­gin­de gyý­ak süňk ösüp çyk­ýar. Af­ri­ka­da ýa­şa­ýan pil­ler suw­suz­ly­ga we gu­rak­çy­ly­ga has çy­dam­ly bol­ýar­lar. Şeý­le hem Af­ri­ka­da ýa­şa­ýan pil­le­riň hol­tu­myn­da iki sa­ny, Azi­ýa­da ýa­şa­ýan pil­le­riň hol­tu­myn­da bir sa­ny ösüntgi bol­ýar. Pil­ler sü­ri bo­lup ýa­şa­ýar­lar. Beý­le­ki jan­dar­lar­dan ta­pa­wut­ly­lyk­da, sü­ri­ni ur­ka­çy pil do­lan­dyr­ýar. Pil­ler Af­ri­ka­nyň 37, Azi­ýa­nyň 13 ýur­dun­da duş ge­lip, kä­bir ýurt­da iş ma­ly hök­mün­de peý­da­la­nyl­ýar. Hä­zir­ki wagt­da pil­le­riň umu­my sa­ny­nyň 500 müň tö­we­re­gi­di­gi çak­la­nyl­ýar. Azi­ýa pil­le­ri sa­ny aza­lyp bar­ýan jan­dar­la­ryň ha­ta­ryn­da gör­ke­zil­ýär.

Gyzykly bolup bilerЕЩЕ ОТ АВТОРА