Häzirki zaman edebiýatynyň esasy meýilleri

XXI asy­ryň ede­bi­ýat gi­ňiş­li­gi­ne ser sa­la­ny­myz­da, hä­zir­ki za­man ede­bi­ýa­ty­nyň teh­no­lo­gi­ýa­nyň, dur­muşyň çalt aky­my­nyň tä­si­ri bi­len özü­niň gur­lu­şy­ny, for­ma­sy­ny we maz­mu­ny­ny düýp­li üýt­ged­ýän­di­gi­ni gör­ýä­ris. Ki­tap dün­ýä­si in­di di­ňe bir ada­ty ka­gyz sa­hy­pa­la­ryn­dan yba­rat bol­man, eý­sem, san­ly gi­ňiş­lik bi­len ut­gaş­ýan bü­tin­dün­ýä ul­ga­my­na öw­rül­di.
Şu gün­ki ede­bi­ýa­tyň iň uly aý­ra­tyn­lyk­la­ry­nyň bi­ri-de žanr­la­ryň ara­syn­da­ky ser­het­le­riň ýi­tip git­me­gi­dir. Hä­zir­ki za­man oky­jy­sy di­ňe bir ug­ra bag­ly bo­lup gal­mak is­le­me­ýär. Şol se­bäp­li ýa­zy­jy­lar de­tek­tiw, fan­tas­ti­ka, ta­ryh we pel­se­pe ýa­ly ugur­la­ry bir­leş­di­rip, gib­rid žanr­la­ry dö­red­ýär­ler. Esa­sa­n hem, fan­tas­ti­ka bi­len söý­gi ro­ma­ny­nyň ga­ryş­ma­gyn­dan dö­rän «Ro­man­ta­sy» žan­ry ýaş­la­ryň we uly ýaş­ly oky­jy­la­ryň ara­syn­da uly meş­hur­lyk ga­za­nyp, ne­şir­ýat dün­ýä­si­ne mil­li­on­lar­ça dol­lar gir­de­ji ge­tir­ýär.
Bu üýt­geş­me­le­riň ar­ka­syn­da du­ran esa­sy güýç­le­riň bi­ri hem jem­gy­ýet­çi­lik tor­la­ry­dyr. Öň­ler bir ki­ta­byň meş­hur bol­ma­gy üçin ede­bi­ýat tan­kyt­çy­la­ry­nyň syn­la­ry we uly baý­rak­lar ge­rek bo­lan bol­sa, şu gün bu güýç oky­jy­la­ryň öz eli­ne geç­di. «Tik­Tok» plat­for­ma­syn­da­ky «Bo­ok­Tok» jem­gy­ýe­ti bü­tin dün­ýä­de ki­tap sa­tu­wy­ny do­lan­dyr­ýan esa­sy gu­ral­la­ryň bi­ri­ne öw­rül­di. Bir­nä­çe ýyl öň ýa­zy­lan ýa-da ada­ty bir ki­ta­byň bir gün­de best­se­lle­re öw­rül­me­gi hut oky­jy­la­ryň gys­ga wi­deo-syn­la­ry­na bag­ly bo­lup bil­ýär.
Hä­zir­ki za­man adam­y­nyň iň uly me­se­le­si bo­lan wag­tyň çäk­li­di­gi ede­bi­ýat­da «çalt okal­ýan» gys­ga for­mat­la­ryň ýü­ze çyk­ma­gy­na ge­tir­di. Müň­ler­çe sa­hy­pa­lyk uzyn ro­man­la­ryň ýe­ri­ni in­di ba­ry-ýo­gy 150-200 sa­hy­pa­lyk, gys­ga we tä­sir­li ki­tap­lar eýe­le­ýär. Oky­jy­lar bir otu­ryş­da ýa-da bir­nä­çe sa­ga­dyň için­de okap gu­ta­ryp bol­jak, ýö­ne pel­se­pe­wi ýü­ki ýe­ňil bol­ma­dyk eser­le­re has köp ýüz­len­ýär­ler. Ka­gyz ki­tap­lar he­ni­zem öz gym­ma­ty­ny sak­la­ýan bol­sa, au­dio-ki­tap ba­za­ry ta­ry­hyn­da iň uly ösüş döw­rü­ni baş­dan ge­çir­ýär. Adam­lar in­di ýol­da bar­ýar­ka, sport bi­len meş­gul­lan­ýar­ka ýa-da öý iş­le­ri­ni ýerine ýetir­ýär­kä au­dio-ki­tap diň­le­me­gi has amat­ly gör­ýär­ler.
Şol bir wagt­da dün­ýä ede­bi­ýa­ty has glo­bal hä­si­ýe­te eýe bol­ýar. Dün­ýä oky­jy­la­ry in­di di­ňe bir Gün­ba­tar ede­bi­ýa­ty­ny däl, eý­sem, Azi­ýa­nyň, Af­ri­ka­nyň we La­tyn Ame­ri­ka­sy­nyň ýer­li ro­wa­ýat­la­ry­ny hem-de dür­li me­de­ni­ýet­le­riň öz­bo­luş­ly eser­le­ri­ni uly hö­wes bi­len oka­ýar­lar. Ter­ji­me ede­bi­ýa­ty­nyň ge­ri­mi­niň gi­ňe­me­gi bü­tin­dün­ýä ede­bi­ýat meý­dan­ça­sy­na tä­zeçe öwüş­gin go­şup, ony has-da baý­laş­dyr­ýar. Teh­no­lo­gik taý­dan bol­sa, eme­li aň gu­ral­la­ry tekst dü­zet­mek, sýu­žet­dä­ki gap­ma-gar­şy­lyk­la­ry sel­jer­mek we oky­jy köp­çü­li­gi­niň is­leg­le­ri­ni seljermek üçin iş­jeň ula­nyl­sa-da, ede­bi­ýa­tyň «yn­san ru­hy» bi­len ýa­zyl­ma­ly­dy­gy ba­ra­da­ky ga­ra­ýyş öz güý­jü­ni sak­la­ýar.
Ne­ti­je­de, hä­zir­ki za­man ede­bi­ýa­ty tiz­lik, san­ly­laş­ma we er­kin­lik döw­rü­ni baş­dan ge­çir­ýär. Hä­zir­ki za­man ede­bi­ýa­ty has gys­ga for­mat­la­ra geç­ýär, au­dio-ki­tap­lar ar­ka­ly ses­li gör­nü­şe eýe bol­ýar, žanr­la­ryň ara­syn­da­ky ser­het­ler ýit­ýär we iň esa­sy zat – oky­ja has-da ýa­kyn­laş­ýar. Ede­bi­ýat he­mi­şe dur­mu­şyň çalt üýt­ge­ýän aky­my­na we tä­ze ta­lap­la­ry­na uý­gun­laş­ma­gy ba­şar­ýar.

Aýjeren Pudakowa,
Maýa Kulyýewa adyndaky Türkmen milli konserwatoriýasynyň ýanyndaky Daňatar Öwezow adyndaky Türkmen döwlet ýörite sazçylyk mekdebiniň horeografiýa bölüminiň talyby.