Tehnologik telekeçilik – geljegiň ykdysady binýady

Hä­zir­ki za­man dün­ýä­sin­de yk­dy­sa­dy ösü­şiň we in­no­wa­si­ýa­la­ryň iň esa­sy he­re­ket­len­di­ri­ji güýç­le­ri­niň bi­ri teh­no­lo­gik te­le­ke­çi­lik we onuň da­şyn­da ke­ma­la gel­ýän star­tap ekoul­gam­la­ry­dyr. San­ly­laş­dyr­mak di­ňe bir dur­mu­şy­my­zy aň­sat­laş­dyr­mak bi­len çäk­len­män, eý­sem, tä­ze biz­nes mo­del­le­ri­niň, döw­re­bap hü­när­le­riň we ägirt uly yk­dy­sa­dy müm­kin­çi­lik­le­riň ýü­ze çyk­ma­gy­na şert dö­red­ýär. Teh­no­lo­gik te­le­ke­çi­lik yl­my-teh­ni­ki açyş­la­ry we in­no­wa­si­on teh­no­lo­gi­ýa­la­ry peý­da­la­nyp, tä­ze önüm­le­ri ýa-da hyz­mat­la­ry dö­ret­mek we ola­ry ba­za­ra çy­kar­mak işi­dir. Ada­ty te­le­ke­çi­lik­den ta­pa­wut­ly­lyk­da, bu ýer­de esa­sy bäs­deş­lik ar­tyk­maç­ly­gy ha­ry­dyň di­ňe bir ba­ha­syn­da ýa-da ýer­leş­ýän ýe­rin­de däl-de, onuň hö­dür­le­ýän teh­no­lo­gik tä­ze­li­gin­de we giň ge­ri­me eýe bol­ma­gyn­da­dyr. Mu­nuň iň aý­dyň my­sa­ly – star­tap­lar. Star­tap di­ňe bir «tä­ze açy­lan ki­çi te­le­ke­çi­lik» bolman, gys­ga wag­tyň için­de çalt ös­mä­ge we teh­no­lo­gi­ýa­nyň kö­me­gi bi­len uly ba­zar­la­ry eýe­le­mä­ge ukyp­ly bo­lan in­no­wa­si­on tas­la­ma­dyr.
Bir star­tap we teh­no­lo­gik te­le­ke­çi­lik gur­şa­wy öz-özün­den ösüp bil­me­ýär. Onuň üçin ýö­ri­te gu­ra­lan, bi­ri-bi­ri­ni gol­da­ýan zyn­jyr – ekoul­gam ge­rek. Sag­dyn star­tap ekoul­ga­my­ny şu aşak­da­ky esa­sy ele­ment­ler eme­le ge­tir­ýär. Şun­da bi­lim­li prog­ram­ma iş­läp dü­zü­ji­le­re, in­že­ner­le­re, mar­ke­to­log­la­ra we tas­la­ma ýol­baş­çy­la­ry­na ze­rur­lyk bar. Ekoul­ga­myň öze­ni tä­ze­çil pi­kir ed­ýän ýaş­lar­dyr. Şeý­le hem tas­la­ma­nyň il­kin­ji ädim­le­rin­de ma­ýa go­ýum­lar hem örän uly äh­mi­ýe­te eýe­dir.
Baş­lan­gyç tap­gyr­da­ky star­tap­la­ra meý­dan­ça, mas­la­hat ber­ýän we ola­ryň önü­mi­ni gys­ga wagt­da kä­mil­leş­dir­mä­ge kö­mek ed­ýän ýö­ri­te mer­kez­le­riň dö­re­dil­me­gi­ne üns ber­mek ge­rek­dir. Teh­no­lo­gik açyş­la­ryň we tä­ze ze­hin­le­riň göz­ba­şy bo­lup dur­ýan bi­lim ojak­la­ry hem bu ugur­da mö­hüm gol­dawdyr. In­no­wa­si­ýa­la­ry hö­wes­len­dir­ýän ka­nun­çy­lyk bin­ýa­dy, sal­gyt ýe­ňil­lik­le­ri we san­ly inf­rast­ruk­tu­ra hem wa­jyp­dyr.
Hä­zir­ki wagt­da ýur­du­myz­da san­ly yk­dy­sa­dy­ýe­ti ös­dür­me­giň kon­sep­si­ýa­sy­nyň we beý­le­ki döw­let mak­sat­na­ma­la­ry­nyň çä­gin­de uly öz­gert­me­ler ama­la aşy­ryl­ýar. San­ly inf­rast­ruk­tu­ra yzy­gi­der­li kä­mil­leş­di­ril­ýär, in­ter­net el­ýe­ter­li­li­gi art­ýar we elekt­ron hyz­mat­lar dur­mu­şy­my­za bar­ha çuň­ňur ara­laş­ýar. Bu şert­ler ýur­du­my­zyň ýaş prog­ram­ma iş­läp dü­zü­ji­le­ri we te­le­ke­çi­le­ri üçin tä­ze ga­py­la­ry aç­ýar. Eý­ýäm şu gün­ki gün içer­ki ba­zar­da uly meş­hur­lyk ga­za­nan elekt­ron söw­da plat­for­ma­la­ry, on­laýn tö­leg ul­gam­la­ry we bi­lim plat­for­ma­la­ry teh­no­lo­gik te­le­ke­çi­li­giň Türk­me­nis­tan­da­ky il­kin­ji şow­ly mi­we­le­ri­dir.
Ýö­ne mu­nuň bi­len çäk­len­män, gel­jek­de eme­li aň, uly mag­lu­mat­lar we «bu­lut» teh­no­lo­gi­ýa­la­ry ýa­ly ugur­lar­da hem mil­li star­tap­la­ryň sa­ny­nyň art­ma­gy­na ga­ra­şyl­ýar.
Umu­man, teh­no­lo­gik te­le­ke­çi­lik di­ňe bir prog­ram­ma üp­jün­çi­li­gi­ni ýaz­mak bolman, jem­gy­ýe­tiň bar bo­lan me­se­le­le­ri­ne iň amat­ly we çalt san­ly çöz­güt­le­ri tap­mak­dyr. Ýaş­la­ry­my­zyň bu ugur­da­ky baş­lan­gyç­la­ry­ny gol­da­mak, ýo­ka­ry okuw mek­dep­le­rin­de in­no­wa­si­on star­tap meý­dan­ça­la­ry­ny gi­ňelt­mek we te­le­ke­çi­lik me­de­ni­ýe­ti­ni in­no­wa­si­ýa­lar bi­len baý­laş­dyr­mak gel­jek­de yk­dy­sa­dy ga­raş­syz­ly­gy­my­zy we glo­bal bäs­deş­li­ge ukyp­ly­ly­gy­my­zy has-da ber­ki­der. San­ly dün­ýä­niň tä­ze gah­ry­man­la­ry bol­sa eý­ýäm şu gün in­no­wa­si­on pi­kir­le­ri öňe sürýän ze­hin­li ýaş­la­ry­myz­dyr.

Aýgül ORUNOWA,
Türkmenistanyň Oguz han adyndaky Inžener-tehnologiýalar uniwersitetiniň mugallymy.