Pa­pua-Tä­ze Gwi­ne­ýa­da, Awst­ra­li­ýa­da, Tä­ze Ze­lan­di­ýa­da we Ka­rib deň­zi se­bit­le­rin­de ös­dü­ri­lip ýe­tiş­di­ril­ýän çö­rek mi­we­si tä­sin mi­we­le­riň bi­ri ha­sap­lan­ýar. Bu mi­wä­niň ata Wa­ta­ny Pa­pua-Tä­ze Gwi­ne­ýa we Hin­di-Ma­laý se­bit­le­ri ha­sap­lan­ýar. Ada­da ýa­şa­ýan halk­lar bu mi­wä­ni Ýu­waş um­ma­ny­ň ke­na­ryn­da­ky ýurt­la­ra ýaý­rad­ýar­lar. Ul­la­kan mi­we 1500-nji ýyl­lar­da Ýew­ro­pa hem ge­ti­ril­ýär. XX asyr­da Hin­dis­ta­na hem el­ti­len çö­rek mi­we­si hä­zir­ki wagt­da 90-dan gow­rak ýurt­da ös­dü­ri­lip ýe­tiş­di­ril­ýär. Ýa­şyl mi­wä ABŞ-da we Ga­wai­de «ulu», Por­tu­ga­li­ýa­da «fru­ta pao», Hin­dis­tan­da «bak­ri ça­jar» di­ýil­ýär.
Mi­wä­niň ag­la­ba gör­nü­şi na­har­dan öň ýa-da soň iýil­ýän bol­sa, çö­rek mi­we­si na­har bi­len bi­le­lik­de iýil­ýär. Daş­ky gör­nü­şi jekf­ru­ta meň­ze­ýän bu mi­we yl­my dil­de «Ar­tocar­pus al­ti­lis» diý­lip at­lan­dy­ryl­ýar. Il­ki­baş­da ot­da ýa-da kö­ze göm­lüp bi­şi­ri­lip iý­len bu mi­wä­niň dia­met­ri 10-30 san­ti­met­re, ag­ra­my 3-5 ki­log­ra­ma ýet­ýär. Ga­by­gy bäş­burç­luk bö­le­jik­ler­den dü­zü­len ul­la­kan ýa­şyl mi­we do­ly ýe­ti­şen­de, tä­ze bi­şi­ri­len çö­re­ge meň­zeş ys we süýt­li şi­re bö­lüp çy­kar­ýar. Ýer­li halk çö­re­giň we ýe­ral­ma­nyň ta­ga­my­na meň­zeş çö­rek mi­we­si­ni gow­rup ýa-da gaý­na­dyp, nan or­nun­da iý­ýär­.
Çö­rek mi­we­si­ni iý­mek üçin, il­ki bi­len, iki bö­le­ge böl­me­li we mer­ke­zin­dä­ki sa­rym­tyl öze­ni aýyr­ma­ly. Soň­ra pa­ça­gy­ny ýu­ka­jyk aý­ryp, akar su­wuň aşa­gyn­da ma­za­ly ýuw­ma­ly. Uzyn ýa-da dört­burç gör­nüş­de bö­lek­le­re bö­lüp, is­le­gi­ňe gö­rä bi­şir­me­li. Köp­lenç bu mi­we uzyn hem-de in­çe­jik di­lim­le­nip, ýag­syz gow­rul­ýar we na­ha­ryň ýa­ny bi­len iýil­ýär. Çö­rek mi­we­si be­lo­gyň we ug­le­wo­dyň aja­ýyp çeş­me­si bo­lup, dü­zü­min­de az muk­dar­da ýag sak­lan­ýar. An­ti­ok­si­dant­la­ra baý bu mi­we wi­ru­syň we bak­te­ri­ýa­la­ryň öňü­ni al­ma­ga ýar­dam ed­ýär. Mi­wä­niň çi­git­li we çi­git­siz iki gör­nü­şi bol­ýar. Maý-sent­ýabr aý­la­ry ara­ly­gyn­da ýe­tiş­ýän çö­rek mi­we­si­niň çi­gi­di­ni edil kaş­tan ýa­ly, bi­şi­rip, gaý­na­dyp ýa-da üwe­len gör­nüş­de iýip bol­ýar.
Çö­rek mi­we­si he­mi­şe ýa­şyl öw­süp otu­ran tro­pik agaç­da bit­ýär. Tut­lar maş­ga­la­sy­na (Mo­raceae) de­giş­li bo­lan çö­rek aga­jy 60-80 ýy­la çen­li ýa­şa­ýar. Aga­jyň bir düý­bün­den 50-150 sa­ny ul­la­kan mi­we alyp bol­ýar. 25 met­re çen­li ös­ýän uly ýap­rak­ly bu agaç ga­ýyk ýa­sa­mak üçin peý­da­la­nyl­ýar. Aga­jyň gül­le­ri iki jyns­ly bo­lup, bir düýp çö­rek aga­jy 2 mü­ňe çen­li gül aç­ýar. Çi­gi­din­den kö­pel­dil­ýän owa­dan agaç il­ki küý­zä ekil­ýär, soň­ra açyk meý­da­na oturdylýar.

Gyzykly bolup bilerЕЩЕ ОТ АВТОРА